بیماری هیپوگاماگلوبولینمی (Hypogammaglobulinemia)

بیماری هیپوگاماگلوبولینمی به حالتی گفته می‌شود که مقدار یک یا چند نوع ایمونوگلوبولین خون، به‌ویژه IgG، کمتر از حد مورد انتظار باشد. این وضعیت می‌تواند توانایی بدن برای ساخت آنتی‌بادی مؤثر را کاهش دهد و فرد را مستعد عفونت‌های مکرر، به‌خصوص عفونت‌های تنفسی کند.  با وبلاگ سایت پزشکی روبرو برای خواندن توضیحات بیشتر درباره این موضوع همراه باشید. همچنین می‌توانید با انواع بیماری ها، علائم و درمان هر کدام  و همچنین با بیماری های خود ایمنی در سایت رو به رو آشنا شوید.

هیپوگاماگلوبولینمی یک بیماری واحد با یک علت مشخص نیست. گاهی منشأ آن ژنتیکی است و گاهی بیماری‌های زمینه‌ای، داروهای سرکوب‌کننده ایمنی یا از دست رفتن پروتئین باعث آن می‌شوند. نکته مهم این است که پایین بودن عدد IgG به‌تنهایی برای تشخیص یک نقص ایمنی کافی نیست و شرایط بالینی بیمار نیز باید بررسی شود.

بیماری هیپوگاماگلوبولینمی چیست و چه اتفاقی برای سیستم ایمنی می‌افتد؟

سیستم ایمنی برای شناسایی بسیاری از عوامل عفونی از پروتئین‌هایی به نام ایمونوگلوبولین یا آنتی‌بادی استفاده می‌کند. وقتی تولید این پروتئین‌ها مختل شود، بدن ممکن است در مقابله با بعضی باکتری‌ها و ایجاد ایمنی مناسب پس از تماس با آنتی‌ژن‌ها ضعیف‌تر عمل کند.

ایمونوگلوبولین‌ها و آنتی‌بادی‌ها چه نقشی در بدن دارند؟

IgG فراوان‌ترین ایمونوگلوبولین خون است و در ایمنی طولانی‌مدت نقش مهمی دارد. IgA بیشتر در مخاط دستگاه تنفسی و گوارشی اهمیت دارد و IgM نیز یکی از نخستین آنتی‌بادی‌هایی است که در پاسخ ایمنی تولید می‌شود.

به همین دلیل، نوع ایمونوگلوبولین کاهش‌یافته اهمیت زیادی دارد. دو بیمار با عدد IgG مشابه ممکن است از نظر دفعات عفونت، پاسخ به واکسن و نیاز به درمان شرایط کاملاً متفاوتی داشته باشند.

پایین بودن IgG، IgA و IgM چه معنایی دارد؟

مقدار طبیعی ایمونوگلوبولین به سن و آزمایشگاه بستگی دارد. در کودکان، استفاده از محدوده مرجع متناسب با سن ضروری است و مقایسه نتیجه کودک با محدوده بزرگسالان می‌تواند گمراه‌کننده باشد.

در ارزیابی نقص‌های آنتی‌بادی، پزشک فقط به مقدار IgG نگاه نمی‌کند. سابقه عفونت، IgA و IgM، تعداد لنفوسیت‌های B و توانایی ساخت آنتی‌بادی اختصاصی نیز اهمیت دارند. (NCBI)

هیپوگاماگلوبولینمی با آگاماگلوبولینمی چه تفاوتی دارد؟

در هیپوگاماگلوبولینمی مقدار ایمونوگلوبولین‌ها کاهش پیدا کرده است، اما معمولاً کاملاً از بین نرفته‌اند. آگاماگلوبولینمی به نقص شدیدتری اشاره دارد که در آن تولید آنتی‌بادی بسیار ناچیز است.

آگاماگلوبولینمی وابسته به X یا XLA نمونه شناخته‌شده‌ای است که به جهش ژن BTK مربوط می‌شود. این اختلال تقریباً همیشه پسران را گرفتار می‌کند و نباید آن را مترادف هر نوع هیپوگاماگلوبولینمی دانست. (NCBI)

اسم‌های دیگر بیماری هیپوگاماگلوبولینمی

Hypogammaglobulinemia نام انگلیسی این وضعیت است. اصطلاحاتی مانند «کاهش گاماگلوبولین خون»، «کمبود ایمونوگلوبولین» یا «کمبود آنتی‌بادی» نیز ممکن است در گفتگوهای پزشکی استفاده شوند، اما معنای دقیق آن‌ها همیشه یکسان نیست.

اصطلاح «نقص ایمنی هومورال» نیز دامنه گسترده‌تری دارد و گروهی از اختلالات تولید آنتی‌بادی را شامل می‌شود. آگاماگلوبولینمی، CVID و کمبود انتخابی IgA تشخیص‌های مشخص‌تری هستند و نباید صرفاً اسم دیگر هیپوگاماگلوبولینمی تلقی شوند.

نشانه‌های بیماری هیپوگاماگلوبولینمی

بعضی افراد با وجود کاهش ایمونوگلوبولین علامت واضحی ندارند. در افراد علامت‌دار، الگوی عفونت‌ها معمولاً از یک سرماخوردگی ساده متفاوت است؛ عفونت می‌تواند مکرر، طولانی، شدید یا نیازمند چند دوره درمان باشد.

عفونت‌های مکرر گوش، سینوس و دستگاه تنفسی

سینوزیت، اوتیت یا عفونت گوش میانی، برونشیت و پنومونی از تظاهرات شناخته‌شده نقص‌های آنتی‌بادی هستند. تکرار عفونت‌های سینوسی و ریوی باید به‌خصوص زمانی جدی گرفته شود که بیمار چند بار در سال به آنتی‌بیوتیک نیاز پیدا می‌کند. (PubMed)

علائم گوارشی، اختلال رشد و سایر نشانه‌ها

اسهال مزمن، کاهش وزن و اختلال رشد ممکن است در برخی کودکان دیده شود. بعضی اختلالات نقص ایمنی با بیماری‌های خودایمنی، بزرگی غدد لنفاوی یا مشکلات التهابی نیز همراه هستند.

وجود یک علامت منفرد، هیپوگاماگلوبولینمی را ثابت نمی‌کند. الگوی چند علامت همراه با آزمایش خون است که ارزش تشخیصی پیدا می‌کند.

علائم هشداردهنده‌ای که نیاز به مراجعه سریع پزشکی دارند

تب بالا همراه با بی‌حالی شدید، تنگی نفس، کاهش سطح هوشیاری، کم‌آبی، درد شدید قفسه سینه یا نشانه‌های سپسیس نیازمند ارزیابی فوری هستند. در بیماری که نقص ایمنی شناخته‌شده دارد، تأخیر در بررسی عفونت جدی می‌تواند خطرناک باشد.

علت ابتلا به بیماری هیپوگاماگلوبولینمی

علت هیپوگاماگلوبولینمی در دو گروه بزرگ اولیه و ثانویه قرار می‌گیرد. تشخیص این دو از یکدیگر مهم است، چون در نوع ثانویه گاهی با کنترل علت زمینه‌ای می‌توان وضعیت ایمنی را بهبود داد. (PubMed)

هیپوگاماگلوبولینمی اولیه و اختلالات ژنتیکی

در نقص‌های ایمنی اولیه، اشکال در رشد یا عملکرد اجزای سیستم ایمنی وجود دارد. XLA نمونه‌ای با علت ژنتیکی مشخص است، در حالی که CVID می‌تواند زمینه ژنتیکی پیچیده‌تری داشته باشد.

هیپوگاماگلوبولینمی ثانویه بر اثر بیماری‌ها و از دست دادن پروتئین

سندرم نفروتیک، انتروپاتی از دست‌دهنده پروتئین و برخی بدخیمی‌های خونی مانند لوسمی لنفوسیتی مزمن و لنفوم می‌توانند باعث هیپوگاماگلوبولینمی ثانویه شوند. در چنین مواردی، مشکل لزوماً از ناتوانی اولیه سیستم ایمنی برای تولید آنتی‌بادی شروع نشده است. (PubMed Central (PMC))

داروها، شیمی‌درمانی و درمان‌های سرکوب‌کننده سیستم ایمنی

کورتیکواستروئیدهای طولانی‌مدت، بعضی داروهای سرکوب‌کننده ایمنی و درمان‌های هدف‌گیرنده سلول B مانند ریتوکسیماب ممکن است سطح ایمونوگلوبولین را کاهش دهند. بررسی‌های تخصصی بر اهمیت اندازه‌گیری ایمونوگلوبولین و پیگیری عفونت‌ها در بیماران دریافت‌کننده ریتوکسیماب تأکید کرده‌اند. (PubMed)

مهم‌ترین بیماری‌های مرتبط با کمبود ایمونوگلوبولین

نقص ایمنی متغیر شایع (CVID)

CVID یکی از مهم‌ترین علل نقص آنتی‌بادی علامت‌دار در بزرگسالان است. عفونت تنفسی مکرر شایع است، اما برخی بیماران مشکلات خودایمنی، گوارشی، ریوی یا لنفوپرولیفراتیو نیز دارند. (PubMed)

آگاماگلوبولینمی وابسته به X یا XLA

XLA به اختلال ژن BTK مربوط است و بلوغ طبیعی سلول‌های B را مختل می‌کند. به‌دلیل الگوی وراثت وابسته به X، تظاهر بالینی کلاسیک آن عمدتاً در پسران دیده می‌شود.

هیپوگاماگلوبولینمی گذرای دوران نوزادی (THI)

در THI، افزایش طبیعی IgG کودک نسبت به حالت معمول دیرتر رخ می‌دهد. این وضعیت معمولاً بین ۵ تا ۲۴ ماهگی آشکار می‌شود و در بسیاری از کودکان مقدار IgG تا حدود ۲ تا ۶ سالگی طبیعی می‌شود. (NCBI)

تشخیص قطعی THI اغلب به‌صورت گذشته‌نگر امکان‌پذیر است؛ یعنی زمانی که مشخص شود سطح ایمونوگلوبولین واقعاً طبیعی شده است. به همین خاطر، کودک مبتلا به IgG پایین باید تا زمان روشن شدن روند بیماری پیگیری شود.

نحوه تشخیص بیماری هیپوگاماگلوبولینمی

تشخیص فقط با دیدن علامت «L» کنار IgG در برگه آزمایش انجام نمی‌شود. متخصص ایمنی‌شناسی سابقه عفونت، داروها، بیماری‌های زمینه‌ای، سن بیمار و سابقه خانوادگی را کنار نتیجه آزمایش قرار می‌دهد.

آزمایش IgG، IgA و IgM و تفسیر سطح ایمونوگلوبولین‌ها

معمولاً IgG، IgA و IgM اندازه‌گیری می‌شوند. نتیجه باید بر اساس محدوده مرجع همان آزمایشگاه و سن بیمار تفسیر شود و گاهی تکرار آزمایش برای تأیید پایین بودن پایدار ایمونوگلوبولین لازم است.

بررسی پاسخ آنتی‌بادی به واکسن و شمارش سلول‌های B

گاهی سطح IgG اطلاعات کافی نمی‌دهد. در این شرایط، پزشک پاسخ آنتی‌بادی به آنتی‌ژن‌های واکسن و تعداد سلول‌های B را بررسی می‌کند تا عملکرد سیستم ایمنی بهتر مشخص شود. (NCBI)

چه زمانی آزمایش ژنتیک یا بررسی علت ثانویه لازم است؟

شروع بیماری در سن پایین، سابقه خانوادگی، عفونت‌های شدید یا الگوی غیرعادی سلول‌های ایمنی می‌تواند بررسی ژنتیکی را مطرح کند. در بزرگسالان نیز مرور داروها، بیماری‌های کلیوی، گوارشی و بدخیمی‌های خونی بخش مهم ارزیابی است. (NCBI)

نظر متخصص ایمنی‌شناسی درباره تفسیر نتایج آزمایش‌ها

عدد IgG باید همراه با وضعیت واقعی بیمار تفسیر شود. بیماری که فقط کاهش خفیف IgG دارد و عفونت مهمی تجربه نمی‌کند، الزاماً به همان درمان بیماری با پنومونی‌های مکرر نیاز ندارد.

این همان جایی است که ارزیابی تخصصی ارزش پیدا می‌کند. شدت عفونت، پاسخ به واکسن، علت کمبود و روند تغییر آزمایش‌ها تصمیم درمانی را شکل می‌دهند.

جدول مقایسه هیپوگاماگلوبولینمی اولیه و ثانویه

ویژگی	نوع اولیه	نوع ثانویه
منشأ	اختلال ذاتی یا ژنتیکی سیستم ایمنی	بیماری، دارو یا از دست دادن پروتئین
زمان بروز	کودکی یا بزرگسالی	معمولاً پس از ایجاد عامل زمینه‌ای
نمونه‌ها	CVID، XLA	ریتوکسیماب، سندرم نفروتیک، برخی بدخیمی‌ها
درمان اصلی	کنترل عفونت و در موارد مناسب IgRT	درمان علت زمینه‌ای و ارزیابی نیاز به IgRT
مدت پیگیری	اغلب طولانی‌مدت	وابسته به علت و امکان برگشت آن

روش‌های درمان بیماری هیپوگاماگلوبولینمی

هدف درمان فقط بالا بردن عدد IgG نیست. کاهش عفونت‌های شدید، جلوگیری از آسیب اندام‌ها و حفظ کیفیت زندگی اهمیت بیشتری دارد.

درمان علت زمینه‌ای در هیپوگاماگلوبولینمی ثانویه

اگر دارو یا بیماری زمینه‌ای علت کمبود آنتی‌بادی باشد، ابتدا امکان اصلاح آن بررسی می‌شود. قطع خودسرانه داروهایی مثل ریتوکسیماب، کورتون یا داروهای سرطان به هیچ‌وجه توصیه نمی‌شود و تصمیم باید توسط پزشک معالج گرفته شود. (PubMed)

درمان جایگزینی ایمونوگلوبولین؛ IVIG و SCIG

در برخی نقص‌های آنتی‌بادی، ایمونوگلوبولین جایگزین به شکل تزریق وریدی IVIG یا زیرجلدی SCIG استفاده می‌شود. انتخاب روش و مقدار درمان بر اساس وزن، سطح IgG، دفعات عفونت و پاسخ بالینی انجام می‌شود. (PubMed)

درمان جایگزین عمدتاً IgG فراهم می‌کند و مشکل تولید IgA یا IgM را مستقیماً اصلاح نمی‌کند. بنابراین حتی بیمار تحت درمان نیز ممکن است به پیگیری عفونت‌ها و وضعیت ریه نیاز داشته باشد.

آنتی‌بیوتیک‌ها و پیشگیری از عفونت‌های مکرر

عفونت باکتریایی باید متناسب با محل و شدت آن درمان شود. در بعضی بیماران با عفونت‌های بسیار مکرر، پزشک ممکن است درمان پیشگیرانه آنتی‌بیوتیکی را در نظر بگیرد؛ مصرف خودسرانه می‌تواند مقاومت میکروبی ایجاد کند.

عوارض درمان و نکات ایمنی که بیمار باید بداند

IVIG ممکن است باعث سردرد، تب، لرز یا واکنش حین تزریق شود. عوارض جدی‌تر مانند همولیز یا آسیب کلیوی کمتر شایع‌اند و انتخاب فرآورده و سرعت تزریق باید زیر نظر تیم درمان باشد. (NCBI)

درمان دارویی بیماری هیپوگاماگلوبولینمی

یک قرص مشخص برای «بالا بردن IgG» در همه بیماران وجود ندارد. درمان دارویی بر اساس علت و عارضه انتخاب می‌شود و ممکن است شامل آنتی‌بیوتیک برای عفونت، درمان پیشگیرانه یا داروی بیماری زمینه‌ای باشد.

در موارد مناسب، IVIG یا SCIG بخش اصلی درمان جایگزینی است. تجویز این فرآورده‌ها صرفاً بر اساس یک آزمایش IgG پایین منطقی نیست و نیاز به ارزیابی نقص عملکردی آنتی‌بادی دارد.

درمان خانگی بیماری هیپوگاماگلوبولینمی

هیچ درمان خانگی اثبات‌شده‌ای نمی‌تواند جای ایمونوگلوبولین یا درمان علت زمینه‌ای را بگیرد. خواب کافی، شست‌وشوی دست‌ها، سلامت دهان و دندان و مراجعه زودهنگام هنگام بروز عفونت می‌تواند به کاهش مشکلات روزمره کمک کند.

مکمل‌های گیاهی یا فرآورده‌هایی که با عنوان «تقویت سیستم ایمنی» فروخته می‌شوند، درمان استاندارد این بیماری نیستند. مصرف مکمل نیز در صورت وجود بیماری کلیوی، کبدی یا درمان‌های هم‌زمان باید با پزشک هماهنگ شود.

رژیم غذایی مناسب برای بیماری هیپوگاماگلوبولینمی

رژیم غذایی اختصاصی برای درمان هیپوگاماگلوبولینمی وجود ندارد. دریافت کافی پروتئین، انرژی، میوه، سبزیجات و ریزمغذی‌ها برای سلامت عمومی مهم است، اما غذا نمی‌تواند یک نقص ژنتیکی تولید آنتی‌بادی را اصلاح کند.

در بیمار دارای اسهال مزمن، کاهش وزن یا بیماری از دست‌دهنده پروتئین، ارزیابی تغذیه اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. در چنین وضعیتی متخصص باید علت سوءجذب یا کاهش پروتئین را درمان کند، نه اینکه تنها مکمل غذایی تجویز شود.

پیشگیری از بیماری هیپوگاماگلوبولینمی

بسیاری از انواع اولیه بیماری قابل پیشگیری نیستند، زیرا ریشه ژنتیکی یا ذاتی دارند. آنچه قابل پیشگیری است، بخشی از عفونت‌ها و عوارض ناشی از تشخیص دیرهنگام است.

واکسیناسیون در افراد مبتلا و ملاحظات واکسن‌های زنده

برنامه واکسیناسیون باید بر اساس نوع نقص ایمنی تنظیم شود. CDC اعلام می‌کند واکسن‌های غیرزنده از نظر ایمنی معمولاً قابل استفاده‌اند، اما پاسخ آن‌ها در برخی نقص‌های ایمنی ضعیف است؛ بعضی واکسن‌های زنده نیز در نقص‌های شدید آنتی‌بادی منع مصرف دارند. (CDC)

بهداشت، پیشگیری از تماس با عفونت و مراقبت‌های روزمره

شستن دست‌ها، درمان مناسب عفونت دندان و سینوس و پرهیز از تماس نزدیک با افراد مبتلا به عفونت فعال اهمیت دارد. در خانواده بیمار نیز به‌روز بودن واکسیناسیون اعضا می‌تواند بخشی از راهبرد کاهش مواجهه باشد.

تجربه بیماران از عفونت‌های مکرر و درمان طولانی‌مدت

برای بیمار، تنها عدد آزمایش مهم نیست؛ تعداد روزهای بیماری، غیبت از مدرسه یا محل کار و دفعات مصرف آنتی‌بیوتیک معیارهای ملموس‌تری هستند. ثبت این موارد بین ویزیت‌ها کمک می‌کند پزشک تأثیر واقعی درمان را دقیق‌تر ارزیابی کند.

عوارض و خطرات بیماری هیپوگاماگلوبولینمی

برونشکتازی و آسیب مزمن ریه

پنومونی و عفونت مکرر راه‌های هوایی می‌تواند به برونشکتازی منجر شود؛ تغییری ساختاری که در آن مجاری هوایی به‌طور دائمی گشاد و آسیب‌دیده می‌شوند. تشخیص و کنترل به‌موقع نقص آنتی‌بادی می‌تواند احتمال چرخه عفونت و آسیب ریه را کاهش دهد. (PubMed)

بیماری‌های خودایمنی، عفونت شدید و سایر عوارض

برخی بیماران، به‌خصوص مبتلایان به CVID، علاوه بر عفونت با مشکلات خودایمنی، گوارشی یا بیماری بینابینی ریه مواجه می‌شوند. همه این عوارض در تمام بیماران رخ نمی‌دهند و خطر فردی به نوع اختلال بستگی دارد. (PubMed)

عوامل مؤثر بر پیش‌آگهی و کیفیت زندگی

تشخیص زودهنگام، کنترل عفونت و پیشگیری از آسیب مزمن ریه بر پیش‌آگهی اثر دارند. وجود برونشکتازی یا عوارض التهابی معمولاً نیاز به پیگیری منظم‌تر و همکاری متخصص ایمنی‌شناسی، ریه و عفونی دارد.

تفاوت بیماری هیپوگاماگلوبولینمی در مردان و زنان

خود هیپوگاماگلوبولینمی الزاماً بیماری مخصوص یک جنس نیست و بسیاری از انواع آن در زنان و مردان دیده می‌شوند. تفاوت مهم مربوط به علت است؛ XLA به علت وراثت وابسته به کروموزوم X عمدتاً در پسران بروز می‌کند.

در THI نیز برخی مطالعات تعداد موارد بیشتری در پسران گزارش کرده‌اند. این تفاوت‌ها به معنی محافظت زنان در برابر سایر انواع بیماری، از جمله CVID و انواع ثانویه، نیست. (PubMed)

بیماری هیپوگاماگلوبولینمی در کودکان و در دوران بارداری

در کودکان باید سن هنگام تفسیر IgG لحاظ شود. افت فیزیولوژیک ایمونوگلوبولین در ماه‌های نخست زندگی طبیعی است و با THI یا نقص ایمنی شدید تفاوت دارد. (NCBI)

در بارداری، زن مبتلا به نقص آنتی‌بادی باید تحت مراقبت مشترک متخصص زنان و ایمونولوژی قرار گیرد. داده‌های موجود درباره CVID نشان می‌دهد ادامه درمان جایگزینی ایمونوگلوبولین در صورت نیاز معمولاً امکان‌پذیر است و گاهی مقدار یا فاصله دوزها باید در طول بارداری بازبینی شود. (PubMed)

طول درمان بیماری هیپوگاماگلوبولینمی چقدر است؟

مدت درمان به علت بیماری وابسته است و عدد ثابتی برای همه وجود ندارد. در XLA یا بسیاری از بیماران مبتلا به CVID، درمان جایگزینی ایمونوگلوبولین ممکن است طولانی‌مدت یا مادام‌العمر باشد.

در نوع ثانویه، وضعیت می‌تواند پس از درمان بیماری اصلی یا گذشت زمان از مصرف بعضی داروها بهتر شود. THI نیز طبق تعریف ماهیت گذرا دارد، هرچند برای تأیید بهبود باید کودک تا طبیعی شدن سطح ایمونوگلوبولین پیگیری شود. (NCBI)

پرسش‌های متداول درباره بیماری هیپوگاماگلوبولینمی

آیا هیپوگاماگلوبولینمی سرطان است؟

خیر. هیپوگاماگلوبولینمی به معنی پایین بودن ایمونوگلوبولین‌هاست، اما بعضی سرطان‌های خونی می‌توانند باعث نوع ثانویه آن شوند.

آیا پایین بودن IgG همیشه به معنی نقص ایمنی است؟

خیر. مقدار IgG باید بر اساس سن، علائم، داروها، بیماری‌های زمینه‌ای و پاسخ آنتی‌بادی تفسیر شود.

آیا هیپوگاماگلوبولینمی قابل درمان است؟

پاسخ به علت بستگی دارد. بعضی موارد ثانویه یا THI می‌توانند بهبود پیدا کنند، در حالی که برخی نقص‌های اولیه نیازمند درمان و پیگیری طولانی‌مدت هستند.

چه زمانی باید به متخصص آلرژی و ایمونولوژی مراجعه کرد؟

عفونت‌های مکرر یا شدید، پنومونی‌های تکرارشونده، IgG پایین پایدار یا سابقه خانوادگی نقص ایمنی دلایل مهم برای ارزیابی تخصصی هستند.

آیا هیپوگاماگلوبولینمی ارثی است؟

بعضی انواع آن ارثی هستند، اما همه موارد چنین نیستند. هیپوگاماگلوبولینمی ناشی از دارو، بیماری کلیوی یا بعضی بدخیمی‌ها اکتسابی محسوب می‌شود.

نتیجه‌گیری

بیماری هیپوگاماگلوبولینمی طیفی از اختلالات با کاهش ایمونوگلوبولین و اختلال احتمالی در دفاع آنتی‌بادی است. تشخیص صحیح به ترکیب علائم، IgG و سایر ایمونوگلوبولین‌ها، پاسخ به واکسن، بررسی سلول‌های B و جست‌وجوی علل اولیه و ثانویه نیاز دارد.

عفونت‌های تنفسی مکرر، پنومونی‌های تکرارشونده یا IgG پایین پایدار نباید بدون ارزیابی رها شوند. از طرف دیگر، یک نتیجه آزمایش پایین نیز به‌تنهایی دلیل شروع IVIG نیست؛ انتخاب درمان باید براساس تشخیص دقیق و نظر متخصص آلرژی و ایمونولوژی انجام شود.

نویسنده مقاله pourfeyz