بیماری سرطان بیضه (Testicular Cancer)
سرطان بیضه (Testicular Cancer) نوعی سرطان نسبتاً نادر است که از سلولهای یکی از بیضهها آغاز میشود. این بیماری بیشتر در نوجوانان و مردان جوان دیده میشود، اما در هر سنی امکان بروز آن وجود دارد. نکته امیدوارکننده این است که سرطان بیضه از سرطانهایی است که در بسیاری از بیماران، حتی در مراحل پیشرفته، قابلیت درمان بالایی دارد. با وبلاگ سایت پزشکی روبرو برای خواندن توضیحات بیشتر درباره این موضوع همراه باشید. همچنین میتوانید با انواع بیماری ها، علائم و درمان هر کدام و همچنین با انواع سرطان در سایت رو به رو آشنا شوید.
یک توده بدون درد، تغییر اندازه بیضه یا احساس سنگینی در کیسه بیضه میتواند اولین نشانه باشد. البته هر تودهای سرطان نیست؛ عفونت، التهاب یا مشکلات خوشخیم نیز علائم مشابه ایجاد میکنند. چیزی که اهمیت دارد، بررسی پزشکی تغییر جدید و پایدار است، نه حدس زدن علت آن در خانه.
- سرطان بیضه چیست و چه انواعی دارد؟
- اسمهای دیگر بیماری سرطان بیضه
- نشانههای بیماری سرطان بیضه
- علت ابتلا به سرطان بیضه
- نحوه تشخیص بیماری سرطان بیضه
- روشهای درمان سرطان بیضه
- درمان دارویی سرطان بیضه
- درمان خانگی سرطان بیضه
- پیشگیری از سرطان بیضه
- رژیم غذایی مناسب برای سرطان بیضه
- عوارض و خطرات سرطان بیضه
- تفاوت بیماری سرطان بیضه در مردان و زنان
- سرطان بیضه در کودکان و در دوران بارداری
- طول درمان سرطان بیضه چقدر است؟
- شانس درمان سرطان بیضه، احتمال عود و پیگیری پس از درمان
- سرطان بیضه چه تأثیری بر باروری، تستوسترون و زندگی جنسی دارد؟
- سوالات متداول درباره بیماری سرطان بیضه
سرطان بیضه چیست و چه انواعی دارد؟
بیضهها مسئول تولید اسپرم و بخش عمده هورمون تستوسترون هستند. بیشتر سرطانهای بیضه از «سلولهای زایا» یا Germ Cells منشأ میگیرند؛ یعنی همان سلولهایی که در فرایند تولید اسپرم نقش دارند. پزشکان تومورهای سلول زایا را عمدتاً به دو گروه سمینوما و غیرسمینوما تقسیم میکنند.
سرطان بیضه چگونه در سلولهای بیضه شکل میگیرد؟
سرطان زمانی شکل میگیرد که تغییراتی در DNA سلولها، کنترل طبیعی رشد و تقسیم سلولی را مختل کند. سلولهای غیرطبیعی تکثیر میشوند و ممکن است توده ایجاد کنند. در برخی بیماران، این سلولها از بیضه خارج شده و به غدد لنفاوی یا اندامهای دیگر گسترش پیدا میکنند.
تومور سلول زایا چیست و چه ارتباطی با سرطان بیضه دارد؟
تومور سلول زایا شایعترین گروه تومورهای بدخیم بیضه است. زیرگروههایی مانند سمینوما، کارسینوم جنینی، تومور کیسه زرده، کوریوکارسینوم و تراتوم در این گروه قرار میگیرند. تومورهای مختلط نیز معمولاً طبق اصول درمان غیرسمینوما مدیریت میشوند.
تفاوت سرطان سمینوما و غیرسمینوما چیست؟
| ویژگی | سمینوما | غیرسمینوما |
|---|---|---|
| الگوی معمول رشد | اغلب آهستهتر | ممکن است سریعتر باشد |
| مارکر AFP | معمولاً افزایش نمییابد | ممکن است افزایش یابد |
| حساسیت به پرتودرمانی | بیشتر | کمتر |
| درمان | وابسته به مرحله؛ جراحی، پایش، گاهی شیمیدرمانی یا پرتودرمانی | جراحی، پایش، شیمیدرمانی یا جراحی غدد لنفاوی |
| سن شایع | بیشتر در بزرگسالان جوان و میانسال | بیشتر در سنین جوانتر |
وجود AFP بالا در بیماری که ظاهر بافتشناسی سمینوما دارد، میتواند بر نحوه طبقهبندی و درمان اثر بگذارد. به همین دلیل نتیجه پاتولوژی همیشه در کنار مارکرهای توموری بررسی میشود.
اسمهای دیگر بیماری سرطان بیضه
رایجترین نام انگلیسی این بیماری Testicular Cancer یا Cancer of the Testis است. اصطلاح «تومور بیضه» نیز استفاده میشود، اما هر تومور بیضه الزاماً بدخیم نیست.
عبارت Testicular Germ Cell Tumor فقط برای سرطانهایی به کار میرود که از سلولهای زایا منشأ گرفتهاند. بنابراین این عبارت را نمیتوان نام دقیق همه انواع سرطان بیضه دانست.
نشانههای بیماری سرطان بیضه
علائم سرطان بیضه همیشه با درد شروع نمیشوند. اتفاقاً یکی از نشانههای کلاسیک، ایجاد توده یا بزرگ شدن بدون درد یکی از بیضههاست. بعضی افراد ابتدا فقط متوجه میشوند یک بیضه نسبت به گذشته سفتتر یا سنگینتر شده است.
توده بدون درد، بزرگ شدن بیضه و احساس سنگینی در کیسه بیضه
توده جدید، تورم، تغییر قوام بیضه و احساس سنگینی در اسکروتوم از علائمی هستند که نیاز به ارزیابی دارند. طبیعی است که اندازه دو بیضه کاملاً یکسان نباشد؛ مسئله اصلی «تغییر جدید» نسبت به وضعیت همیشگی فرد است.
درد بیضه، کشاله ران و علائم سرطان بیضه پیشرفته
برخی بیماران درد یا ناراحتی بیضه، درد مبهم زیر شکم یا کشاله ران دارند. در بیماری گسترشیافته، کمردرد، تنگی نفس، سرفه یا درد شکم نیز ممکن است دیده شود. این علائم اختصاصی سرطان نیستند، اما نباید نادیده گرفته شوند.
آیا هر توده یا ورم بیضه نشانه سرطان است؟
خیر. اپیدیدیمیت، ارکیت، هیدروسل، کیستها و آسیبهای بیضه نیز میتوانند باعث درد یا تورم شوند. تشخیص علت فقط با لمس کردن امکانپذیر نیست و در بسیاری از موارد سونوگرافی نقش تعیینکننده دارد.
با مشاهده چه علائمی باید به متخصص اورولوژی مراجعه کرد؟
توده جدید، تورم مداوم، افزایش اندازه یک بیضه یا درد پایدار نیاز به بررسی پزشکی دارد. اگر درد شدید و ناگهانی ایجاد شده باشد، مراجعه فوری مهمتر است؛ چون پیچخوردگی بیضه یک اورژانس متفاوت است و تأخیر میتواند به آسیب بیضه منجر شود.
علت ابتلا به سرطان بیضه
علت دقیق بسیاری از موارد سرطان بیضه مشخص نیست. وجود یک عامل خطر نیز به معنای قطعی بودن ابتلا نیست و بسیاری از بیماران هیچ عامل خطر واضحی ندارند.
بیضه نزولنکرده، سابقه خانوادگی و سابقه سرطان در بیضه دیگر
کریپتورکیدیسم یا بیضه نزولنکرده یکی از شناختهشدهترین عوامل خطر است. سابقه سرطان در بیضه مقابل و ابتلای پدر یا برادر نیز با افزایش خطر همراه است. جراحی بیضه نزولنکرده میتواند مدیریت و پایش را آسانتر کند، اما خطر سرطان را کاملاً صفر نمیکند.
سن ابتلا و سایر عوامل خطر تومور بیضه
سرطان بیضه برخلاف بسیاری از سرطانها بیشتر در سنین جوانی دیده میشود. با این حال، سن بهتنهایی معیار تشخیص نیست و توده جدید در هر سنی باید بررسی شود.
آیا ضربه، رابطه جنسی یا سبک زندگی باعث سرطان بیضه میشود؟
شواهد معتبر، ضربه معمولی به بیضه یا فعالیت جنسی را علت مستقیم سرطان بیضه نمیدانند. گاهی یک ضربه باعث میشود فرد برای اولین بار بیضه را لمس کند و تودهای از قبل موجود کشف شود؛ همین موضوع میتواند تصور ارتباط علت و معلولی ایجاد کند.
نحوه تشخیص بیماری سرطان بیضه
تشخیص معمولاً با شرح حال، معاینه و سونوگرافی آغاز میشود. سپس آزمایش خون و در صورت نیاز تصویربرداری برای مرحلهبندی انجام میشود.
معاینه پزشک و سونوگرافی بیضه چه اطلاعاتی میدهند؟
سونوگرافی مشخص میکند توده داخل بیضه قرار دارد یا خارج آن و آیا ویژگیهای آن مشکوک هستند. یک توده داخل بافت بیضه اهمیت بیشتری دارد و نیازمند بررسی دقیق توسط اورولوژیست است.
آزمایش مارکرهای توموری AFP، Beta-hCG و LDH چه کاربردی دارد؟
AFP، بتا-hCG و LDH از مهمترین مارکرهای سرمی مرتبط با تومورهای سلول زایا هستند. این آزمایشها میتوانند در تشخیص، مرحلهبندی، ارزیابی پاسخ به درمان و پیگیری عود کمک کنند؛ اما طبیعی بودن آنها سرطان را بهطور کامل رد نمیکند.
چرا در توده مشکوک بیضه مسیر تشخیص با بسیاری از سرطانها متفاوت است؟
در تودهای که بهشدت به سرطان بیضه مشکوک است، نمونهبرداری معمول از راه کیسه بیضه استاندارد رایج نیست. معمولاً بیضه از مسیر کشاله ران با جراحی «ارکیکتومی رادیکال اینگوینال» خارج و سپس توسط پاتولوژیست بررسی میشود.
مرحلهبندی سرطان بیضه چگونه انجام میشود و انتشار سرطان چگونه بررسی میشود؟
مرحلهبندی با اطلاعات پاتولوژی، تصویربرداری و مارکرهای خونی انجام میشود. سیستم AJCC عواملی مانند تومور اولیه، غدد لنفاوی، متاستاز و مارکرهای سرمی را در نظر میگیرد. سرطان بیضه معمولاً از مرحله صفر تا III طبقهبندی میشود و مرحله IV جداگانهای ندارد.
روشهای درمان سرطان بیضه
روش درمان به نوع تومور، مرحله بیماری، مارکرهای توموری و شرایط فرد بستگی دارد. جراحی پایه اصلی درمان است و بعضی بیماران پس از آن فقط تحت پایش قرار میگیرند. بیماران دیگر به شیمیدرمانی، پرتودرمانی یا جراحی غدد لنفاوی رتروپریتوئن نیاز دارند.
جراحی ارکیکتومی رادیکال اینگوینال و برداشتن بیضه در چه شرایطی انجام میشود؟
ارکیکتومی رادیکال اینگوینال در بیشتر موارد مشکوک، نخستین اقدام تشخیصی و درمانی است. بیضه از برشی در ناحیه کشاله ران خارج میشود تا تومور برای پاتولوژی بررسی شود.
پایش فعال، شیمیدرمانی، پرتودرمانی و جراحی غدد لنفاوی چه زمانی کاربرد دارند؟
در بعضی سرطانهای مرحله پایین، جراحی میتواند با پایش دقیق دنبال شود. شیمیدرمانی بیشتر در بیماری با خطر بالاتر یا انتشاریافته کاربرد دارد و پرتودرمانی عمدتاً در برخی سمینوماها مطرح است. جراحی RPLND نیز در بیماران منتخب، بهویژه برخی غیرسمینوماها، کاربرد دارد.
تفاوت درمان سمینوما و غیرسمینوما و نقش مرحله سرطان در انتخاب درمان
سمینوما و غیرسمینوما رفتار زیستی یکسانی ندارند. به همین دلیل دو بیمار با اندازه تومور مشابه ممکن است درمان متفاوتی دریافت کنند. مرحله، مارکرها، وضعیت غدد لنفاوی و نتیجه پاتولوژی کنار هم تصمیم درمانی را میسازند.
تصمیم درمانی چرا باید توسط اورولوژیست و انکولوژیست و بر اساس شرایط فردی انجام شود؟
سرطان بیضه معمولاً درمانپذیری بالایی دارد، اما درمان بیشازحد نیز میتواند عوارض غیرضروری ایجاد کند. انتخاب درست میان پایش، شیمیدرمانی، پرتودرمانی یا جراحی تکمیلی نیازمند بررسی دقیق ریسک عود و عوارض بلندمدت است.
درمان دارویی سرطان بیضه
درمان دارویی اصلی سرطان بیضه شیمیدرمانی است. از داروهایی مانند سیسپلاتین، اتوپوزاید و بلیومایسین در رژیم BEP استفاده میشود و رژیم EP شامل اتوپوزاید و سیسپلاتین است. کاربوپلاتین نیز در شرایط منتخب، از جمله برخی بیماران مبتلا به سمینومای مرحله I، کاربرد دارد.
برای نمونه، در برخی بیماران با بیماری متاستاتیک با پیشآگهی مناسب، سه دوره ۲۱روزه BEP یا چهار دوره ۲۱روزه EP استفاده میشود. این اعداد نسخه درمانی عمومی نیستند؛ وضعیت ریه، کلیه، شنوایی، مرحله سرطان و گروه پیشآگهی میتواند انتخاب رژیم را تغییر دهد.
درمان خانگی سرطان بیضه
هیچ درمان خانگی، گیاه دارویی، مکمل یا رژیم غذایی شناختهشدهای نمیتواند سرطان بیضه را از بین ببرد. استفاده از درمانهای جایگزین بهجای مراجعه به اورولوژیست ممکن است تشخیص و شروع درمان مؤثر را به تأخیر بیندازد.
مراقبت خانگی فقط نقش حمایتی دارد؛ برای مثال استراحت مناسب، تغذیه کافی و کنترل عوارض درمان طبق توصیه پزشک. ماساژ توده، مصرف خودسرانه دارو یا استفاده از ترکیبات گیاهی ناشناخته جایگزین درمان سرطان نیست.
پیشگیری از سرطان بیضه
روش اثباتشدهای برای جلوگیری از بیشتر موارد سرطان بیضه وجود ندارد. مهمتر از وعدههای «پیشگیری قطعی»، شناخت عوامل خطر و توجه به تغییرات جدید بیضه است.
غربالگری روتین مردان بدون علامت با معاینه یا خودآزمایی، طبق توصیه USPSTF سود خالص اثباتشدهای نشان نداده است. با این حال، آشنا بودن با حالت طبیعی بیضهها کمک میکند تغییر جدید زودتر دیده شود. افراد دارای سابقه بیضه نزولنکرده یا سرطان قبلی باید درباره برنامه پیگیری شخصی با پزشک صحبت کنند.
رژیم غذایی مناسب برای سرطان بیضه
غذای مشخصی وجود ندارد که سرطان بیضه را درمان کند. هدف تغذیه در دوره درمان، حفظ وزن، دریافت پروتئین و کالری کافی و کمک به تحمل بهتر عوارض شیمیدرمانی یا جراحی است.
منابع مناسب پروتئین میتوانند شامل تخممرغ کاملاً پخته، مرغ، ماهی، گوشت، ماست و شیر پاستوریزه، عدس و سایر حبوبات باشند. در صورت تهوع، وعدههای کوچکتر معمولاً قابلتحملترند. هنگام کاهش گلبول سفید، رعایت ایمنی غذایی و پرهیز از مواد خام یا غیرپاستوریزه اهمیت بیشتری پیدا میکند.
عوارض و خطرات سرطان بیضه
بدون درمان، سرطان میتواند به غدد لنفاوی پشت شکم و سپس اندامهای دوردست گسترش یابد. ریه، کبد و برخی نقاط دیگر ممکن است در بیماری متاستاتیک درگیر شوند.
خود درمان نیز ممکن است عوارض ایجاد کند. جراحی میتواند بر تصویر بدنی یا باروری اثر بگذارد و شیمیدرمانی ممکن است خستگی، کاهش سلولهای خونی، مشکلات شنوایی یا عوارض اختصاصی داروها ایجاد کند. بررسی عملکرد کلیه، ریه و سایر عوامل پیش از بعضی رژیمهای درمانی بخشی از مدیریت ایمن بیمار است.
تفاوت بیماری سرطان بیضه در مردان و زنان
سرطان بیضه در بافت بیضه ایجاد میشود؛ بنابراین زنانی که بافت بیضه ندارند به این سرطان مبتلا نمیشوند. خطر بیماری به وجود بافت بیضه مربوط است، نه صرفاً برچسب جنسیتی فرد.
برای نمونه، یک زن ترنس که هنوز بیضههای خود را دارد میتواند از نظر آناتومیک در معرض بیماریهای بیضه باشد. هر توده یا تغییر جدید در این شرایط نیز باید مانند سایر افراد دارای بیضه بررسی شود.
سرطان بیضه در کودکان و در دوران بارداری
سرطان بیضه در کودکان بسیار نادر است و تومورهای بیضه کودکان تنها بخش کوچکی از سرطانهای دوران کودکی را تشکیل میدهند. الگوی تومورها در کودکان قبل از بلوغ با نوجوانان و بزرگسالان یکسان نیست و بسیاری از تومورهای بیضه در پسران کوچک میتوانند خوشخیم باشند.
درمان کودک باید توسط تیم اورولوژی کودکان و انکولوژی اطفال برنامهریزی شود. در کودکان بالاتر از حدود ۱۱ سال، برخی تومورهای سلول زایا از نظر زیستی و درمانی بیشتر به سرطان بیضه نوجوانان و بزرگسالان شباهت پیدا میکنند.
سرطان بیضه در بارداری به شکل معمول مطرح نیست، زیرا این سرطان در فرد دارای بافت بیضه ایجاد میشود. اگر شرایط بسیار نادر پزشکی یا تفاوتهای تکامل جنسی وجود داشته باشد، ارزیابی باید بهصورت فردی و توسط تیم تخصصی انجام شود.
طول درمان سرطان بیضه چقدر است؟
مدت درمان یک عدد ثابت ندارد. بعضی بیماران با سرطان مرحله I پس از جراحی فقط وارد برنامه پایش میشوند، در حالی که بیمار دیگری ممکن است چند دوره شیمیدرمانی یا جراحی تکمیلی نیاز داشته باشد.
دورههای شیمیدرمانی رایج معمولاً در چرخههای حدود سه تا چهار هفتهای اجرا میشوند. برای نمونه، برخی رژیمها شامل سه دوره BEP یا چهار دوره EP هستند. حتی پس از پایان درمان فعال، پیگیری با معاینه، مارکرهای توموری و تصویربرداری ممکن است چند سال ادامه پیدا کند.
شانس درمان سرطان بیضه، احتمال عود و پیگیری پس از درمان
آیا سرطان بیضه کشنده است و پیشآگهی به چه عواملی بستگی دارد؟
سرطان بیضه میتواند جدی و در صورت گسترش خطرناک باشد، اما یکی از سرطانهای بسیار درمانپذیر محسوب میشود. نوع تومور، مرحله بیماری، محل انتشار و سطح AFP، بتا-hCG و LDH از عوامل مؤثر بر پیشآگهی هستند.
سرطان بیضه پس از درمان ممکن است عود کند؟
بله، عود امکانپذیر است و احتمال آن برای همه بیماران یکسان نیست. به همین دلیل حتی بیماری که کاملاً احساس سلامت میکند باید برنامه پیگیری تعیینشده توسط تیم درمان را ادامه دهد.
آزمایشها و پیگیریهای پزشکی پس از پایان درمان
پیگیری میتواند شامل معاینه، اندازهگیری مارکرهای توموری و تصویربرداری باشد. فاصله آزمایشها بر اساس مرحله، نوع سرطان و مدت زمان سپریشده از درمان تنظیم میشود. برنامه پیگیری نباید خودسرانه قطع شود.
سرطان بیضه چه تأثیری بر باروری، تستوسترون و زندگی جنسی دارد؟
تأثیر بیماری بر باروری یکی از موضوعاتی است که بهتر است قبل از شروع درمان مطرح شود، نه بعد از پایان آن. خود سرطان، جراحی و بهویژه برخی درمانهای سیستمیک میتوانند تولید اسپرم را کاهش دهند.
فریز و ذخیره اسپرم قبل از درمان چه زمانی باید بررسی شود؟
اگر فرد در آینده قصد فرزندآوری دارد، باید پیش از درمان درباره ذخیره اسپرم سؤال کند. بانک اسپرم یکی از روشهای استاندارد حفظ باروری در افراد پس از بلوغ است و در صورت امکان بهتر است موضوع پیش از شیمیدرمانی یا سایر درمانهای آسیبرسان به باروری بررسی شود.
برداشتن یک بیضه چه تأثیری بر باروری و تولید تستوسترون دارد؟
اگر بیضه مقابل سالم باشد، در بسیاری از افراد میتواند تستوسترون کافی تولید کند و امکان باروری نیز باقی میماند. با این حال، برخی بیماران حتی پیش از درمان تعداد اسپرم پایینتری دارند؛ بنابراین ارزیابی فردی مهم است.
برداشتن هر دو بیضه و نقش درمان جایگزینی تستوسترون
اگر هر دو بیضه برداشته شوند، بدن دیگر قادر به تولید مقدار طبیعی تستوسترون از بیضهها نیست. در چنین شرایطی معمولاً درمان جایگزینی تستوسترون تحت نظر پزشک لازم میشود.
تجربه زندگی پس از ارکیکتومی؛ تصویر بدنی، رابطه جنسی و بازگشت به فعالیتهای روزمره
برداشتن یک بیضه الزاماً به معنی از دست رفتن توانایی نعوظ یا میل جنسی نیست، بهویژه اگر بیضه دیگر عملکرد طبیعی داشته باشد. برای بعضی افراد، نگرانی اصلی بیشتر به ظاهر بدن، باروری یا اضطراب از بازگشت بیماری مربوط میشود.
پروتز بیضه برای افرادی که از نظر ظاهری احساس ناراحتی میکنند قابل بررسی است. مشاوره باروری، حمایت روانشناختی و صحبت شفاف با تیم درمان میتواند بخش مهمی از بازگشت به زندگی روزمره باشد.
سوالات متداول درباره بیماری سرطان بیضه
آیا توده بیضه همیشه به معنی سرطان است؟
خیر. بسیاری از مشکلات خوشخیم یا التهابی میتوانند توده، درد یا تورم ایجاد کنند. با این حال، توده داخل بیضه باید جدی گرفته شود و معمولاً سونوگرافی برای مشخص شدن ماهیت آن لازم است.
آیا سرطان بیضه میتواند هر دو بیضه را درگیر کند؟
بله، اما در بیشتر بیماران فقط یک بیضه درگیر است. ابتلای قبلی یک بیضه نیز خطر ایجاد سرطان جدید در بیضه مقابل را افزایش میدهد.
خودآزمایی بیضه و غربالگری سرطان بیضه چه جایگاهی دارند؟
خودآزمایی منظم برای تمام مردان بدون علامت، بهعنوان غربالگری جمعیتی، کاهش مرگومیر اثباتشدهای نشان نداده است. با این حال، شناخت وضعیت طبیعی بیضهها و مراجعه برای هر تغییر جدید رویکرد منطقیتری است. افراد پرخطر باید توصیه اختصاصی پزشک را دنبال کنند.
بعد از درمان سرطان بیضه امکان بچهدار شدن وجود دارد؟
در بسیاری از افراد بله. پس از برداشتن یک بیضه، بیضه سالم ممکن است همچنان اسپرم کافی تولید کند و حتی پس از شیمیدرمانی نیز باروری در برخی بیماران بهمرور بهبود پیدا میکند. با این حال، ذخیره اسپرم پیش از درمان برای فردی که فرزندآوری آینده برایش اهمیت دارد، ارزش بررسی جدی دارد.
نتیجهگیری
بیماری سرطان بیضه با وجود جدی بودن، در بسیاری از موارد شانس درمان بالایی دارد. توده بدون درد، بزرگ شدن یا تغییر قوام بیضه، احساس سنگینی و درد پایدار از نشانههایی هستند که بهتر است بدون تأخیر بررسی شوند. تشخیص معمولاً بر پایه معاینه، سونوگرافی، مارکرهای توموری و بررسی پاتولوژی انجام میشود.
درمان سرطان بیضه ممکن است شامل ارکیکتومی، پایش فعال، شیمیدرمانی، پرتودرمانی یا جراحی غدد لنفاوی باشد. انتخاب میان این روشها باید بر اساس نوع و مرحله سرطان انجام شود. توجه به حفظ باروری پیش از درمان و ادامه پیگیریهای پزشکی پس از آن نیز بخش مهمی از مراقبت استاندارد محسوب میشود.
