بیماری التهاب لوزه (Tonsillitis)
التهاب لوزه یا Tonsillitis به التهاب و تورم لوزههای کامی گفته میشود؛ دو توده بافتی که در دو طرف انتهای دهان قرار دارند. این بیماری بیشتر در کودکان و نوجوانان دیده میشود، اما بزرگسالان هم میتوانند به آن مبتلا شوند. همچنین میتوانید با انواع بیماری ها، علائم و درمان هر کدام و همچنین با بیماری های سینوزیت در سایت رو به رو آشنا شوید.
عامل بیشتر موارد التهاب لوزه، عفونتهای ویروسی است؛ بااینحال باکتریهایی مانند Streptococcus pyogenes یا استرپتوکوک گروه A نیز میتوانند لوزهها را درگیر کنند. تشخیص علت اهمیت دارد، چون التهاب ویروسی با آنتیبیوتیک درمان نمیشود، اما عفونت استرپتوکوکی تأییدشده معمولاً به درمان آنتیبیوتیکی نیاز دارد.
- اسمهای دیگر بیماری التهاب لوزه
- علت ابتلا به التهاب لوزه
- نشانههای بیماری التهاب لوزه
- نحوه تشخیص التهاب لوزه
- روشهای درمان التهاب لوزه
- درمان دارویی التهاب لوزه
- درمان خانگی التهاب لوزه
- رژیم غذایی مناسب برای التهاب لوزه
- آیا التهاب لوزه مسری است و چگونه از انتقال عفونت جلوگیری کنیم؟
- پیشگیری از التهاب لوزه
- عوارض و خطرات التهاب لوزه
- تفاوت بیماری التهاب لوزه در مردان و زنان
- التهاب لوزه در کودکان و در دوران بارداری
- طول درمان التهاب لوزه چقدر است؟
- التهاب لوزه مکرر یا مزمن چه زمانی به جراحی لوزه نیاز دارد؟
- چه زمانی برای التهاب لوزه باید به پزشک یا اورژانس مراجعه کرد؟
- سوالات متداول درباره التهاب لوزه
اسمهای دیگر بیماری التهاب لوزه
نام پزشکی رایج این بیماری Tonsillitis یا تونسیلیت است. اصطلاحهایی مانند التهاب حاد لوزه، التهاب مزمن لوزه و التهاب مکرر لوزه نیز بر اساس مدت و الگوی تکرار بیماری استفاده میشوند.
التهاب لوزه را نباید دقیقاً مترادف «فارنژیت» دانست. فارنژیت التهاب حلق است، درحالیکه در تونسیلیت تمرکز اصلی التهاب روی خود لوزههاست؛ هرچند گاهی هر دو ناحیه همزمان درگیر میشوند و اصطلاح تونسیلوفارنژیت به کار میرود.
لوزهها چه نقشی در سیستم ایمنی بدن دارند؟
لوزهها بخشی از بافت لنفاوی بدن هستند و در تماس اولیه سیستم ایمنی با عوامل بیماریزایی که از راه دهان و بینی وارد میشوند نقش دارند. فعالیت ایمنی این بافت در کودکی بیشتر است و با افزایش سن معمولاً کاهش پیدا میکند.
التهاب لوزه حاد، مکرر و مزمن چه تفاوتی دارند؟
التهاب حاد لوزه ناگهانی شروع میشود و معمولاً طی چند روز فروکش میکند. التهاب مکرر به حملاتی گفته میشود که چند بار در طول سال تکرار میشوند، درحالیکه نوع مزمن ممکن است با بزرگی مداوم لوزه، ناراحتی طولانی، بوی بد دهان یا مشکلات دیگر همراه باشد.
علت ابتلا به التهاب لوزه
شایعترین علت التهاب لوزه، ویروسهایی هستند که عفونتهای دستگاه تنفسی ایجاد میکنند. ویروسهایی مانند آدنوویروسها و ویروس اپشتینبار میتوانند لوزهها را نیز درگیر کنند.
عامل باکتریایی مهم، استرپتوکوک گروه A است. تماس نزدیک در مدرسه، مهدکودک، خوابگاه یا محیطهای شلوغ احتمال انتقال عفونتهای ایجادکننده تونسیلیت را افزایش میدهد.
التهاب لوزه ویروسی و شایعترین عوامل آن
وجود سرفه، گرفتگی یا آبریزش بینی، گرفتگی صدا و برخی علائم سرماخوردگی بیشتر به نفع علت ویروسی است. البته هیچ علامت منفردی نمیتواند در همه بیماران علت را با قطعیت مشخص کند.
التهاب لوزه باکتریایی و نقش استرپتوکوک گروه A
استرپتوکوک گروه A یکی از مهمترین باکتریهای مرتبط با التهاب لوزه و حلق است. بر اساس دادههای CDC، این باکتری تقریباً عامل ۲۰ تا ۳۰ درصد موارد فارنژیت در کودکان و ۵ تا ۱۵ درصد موارد در بزرگسالان است.
چه افرادی بیشتر در معرض عفونت و التهاب لوزه هستند؟
کودکان مدرسهای، نوجوانان و افرادی که تماس نزدیک و مکرر با دیگران دارند بیشتر در معرض عفونت هستند. عفونت استرپتوکوکی بهویژه در سنین ۵ تا ۱۵ سال شایعتر است.
نشانههای بیماری التهاب لوزه
نشانههای التهاب لوزه میتوانند از یک ناراحتی خفیف تا درد شدید هنگام بلع متغیر باشند. قرمز و بزرگ شدن لوزهها، گلودرد، تب، تورم غدد لنفاوی گردن و تغییر صدا از علائم رایج هستند.
قرمزی، تورم، درد هنگام بلع و تب
تورم لوزهها فضای انتهای دهان را تنگتر میکند و به همین دلیل بلع ممکن است دردناک شود. بعضی بیماران سردرد، خستگی، گوشدرد ارجاعی یا بوی بد دهان را هم تجربه میکنند.
لکههای سفید یا چرک روی لوزه نشانه چیست؟
لکه سفید یا ترشحات چرکی میتواند در عفونت باکتریایی دیده شود، اما وجود آن بهتنهایی عفونت استرپتوکوکی را ثابت نمیکند. برخی بیماریهای ویروسی نیز ممکن است ظاهر مشابه ایجاد کنند، بنابراین تشخیص صرفاً با نگاه کردن به لوزهها قابل اعتماد نیست.
علائم التهاب لوزه در کودکان
کودک کوچک ممکن است بهجای توضیح گلودرد، غذا نخورد، آب دهانش را بیشتر جاری کند یا بیقرار شود. کاهش مصرف مایعات در کودکان اهمیت زیادی دارد، چون کمآبی میتواند سریعتر از بزرگسالان ایجاد شود.
التهاب لوزه بدون تب و التهاب یکطرفه لوزه
تونسیلیت همیشه با تب همراه نیست. بااینحال تورم شدید یکطرفه، تغییر واضح صدا، دشواری باز کردن دهان یا ناتوانی در بلع بزاق باید جدی گرفته شود، زیرا میتواند نشانه آبسه اطراف لوزه باشد.
نحوه تشخیص التهاب لوزه
پزشک ابتدا وضعیت لوزهها، دهان، گردن و غدد لنفاوی را بررسی میکند و درباره شروع علائم، تب، سرفه و تماس با فرد بیمار میپرسد. در موارد مشکوک به عفونت استرپتوکوکی ممکن است تست سریع آنتیژن یا کشت گلو درخواست شود.
تفاوت الگوی علائم در عفونت ویروسی و باکتریایی
سرفه، آبریزش بینی و گرفتگی صدا بیشتر با بیماری ویروسی همراه هستند. شروع ناگهانی گلودرد، تب، ترشحات لوزهای و غدد لنفاوی دردناک گردن میتواند احتمال عفونت استرپتوکوکی را افزایش دهد.
چرا ظاهر لوزه بهتنهایی برای تشخیص کافی نیست؟
لوزه قرمز و چرکی الزاماً به معنی عفونت باکتریایی نیست. CDC تأکید میکند وقتی نشانههای واضح ویروسی وجود ندارند، معاینه بالینی بهتنهایی برای افتراق دقیق عفونت ویروسی از استرپتوکوک گروه A کافی نیست.
تست سریع استرپتوکوک و کشت گلو چه زمانی لازم است؟
تست سریع استرپ میتواند طی مدت کوتاهی وجود آنتیژن استرپتوکوک گروه A را بررسی کند. در کودکان بالای سه سال، اگر تست سریع منفی باشد ولی شک بالینی وجود داشته باشد، CDC کشت گلو را برای تأیید توصیه میکند؛ این کار در بزرگسالان معمولاً بهصورت روتین ضروری نیست.
روشهای درمان التهاب لوزه
درمان التهاب لوزه به علت آن بستگی دارد. در بیماری ویروسی، هدف اصلی کاهش درد، حفظ آب بدن و استراحت است؛ در عفونت باکتریایی تأییدشده ممکن است آنتیبیوتیک تجویز شود.
درمان حمایتی التهاب لوزه ویروسی
نوشیدن مایعات کافی، استراحت، مرطوب نگه داشتن محیط و کنترل درد معمولاً بخش اصلی درمان نوع ویروسی هستند. آنتیبیوتیک ویروس را از بین نمیبرد و مصرف بیدلیل آن فقط احتمال عوارض دارویی و مقاومت میکروبی را افزایش میدهد.
آنتیبیوتیک برای التهاب لوزه چه زمانی ضروری است؟
وقتی عفونت ناشی از استرپتوکوک گروه A با تست مناسب تأیید شود، درمان آنتیبیوتیکی توصیه میشود. این درمان مدت علائم و انتقال عفونت را کاهش میدهد و احتمال برخی عوارض، از جمله تب روماتیسمی، کمتر میشود.
درمان دارویی التهاب لوزه
برای کنترل درد و تب معمولاً از داروهایی مانند استامینوفن و در شرایط مناسب ایبوپروفن استفاده میشود. انتخاب دارو و مقدار آن باید متناسب با سن، وزن، بیماریهای زمینهای، بارداری و سایر داروهای مصرفی باشد.
داروهای کاهش درد و تب در التهاب لوزه
در کودکان و نوجوانان نباید برای درمان بیماریهای ویروسی بهصورت خودسرانه آسپرین استفاده شود، زیرا با سندرم نادر اما خطرناک «ری» ارتباط دارد.
در عفونت استرپتوکوکی، پنیسیلین یا آموکسیسیلین از درمانهای خط اول محسوب میشوند و دوره درمان معمولاً طبق دستور پزشک کامل میشود. مقاومت بالینی استرپتوکوک گروه A به پنیسیلین گزارش نشده، اما مقاومت به برخی ماکرولیدها مانند آزیترومایسین در مناطق مختلف متفاوت است؛ پس انتخاب خودسرانه آنتیبیوتیک منطقی نیست.
درمان خانگی التهاب لوزه
درمان خانگی زمانی کاربرد دارد که بیمار علائم خطر نداشته باشد و بتواند مایعات کافی مصرف کند. هدف این روشها کاهش ناراحتی است، نه جایگزین کردن تشخیص پزشکی در عفونت شدید.
مصرف مایعات، استراحت و غذاهای مناسب
آب، سوپ رقیق و مایعات گرم یا خنک میتوانند بلع را راحتتر کنند. انتخاب دمای مایع بیشتر به تحمل فرد بستگی دارد؛ لازم نیست بیمار خود را مجبور به خوردن نوشیدنی بسیار داغ کند.
غرغره آبنمک و روشهای تسکین درد لوزه
در بزرگسالان و کودکان بزرگتری که توانایی غرغره ایمن دارند، آبنمک ولرم ممکن است ناراحتی گلو را کمتر کند. قرص مکیدنی برای کودکان کمسن مناسب نیست، چون خطر خفگی وجود دارد.
چه کارهایی ممکن است التهاب لوزه را تشدید کنند؟
دود سیگار و قلیان، هوای بسیار خشک، کمآبی و مصرف خوراکیهایی که مخاط تحریکشده را میسوزانند میتوانند درد را بیشتر کنند. مصرف باقیمانده آنتیبیوتیک نسخه قبلی نیز یکی از اشتباهات رایج و پرخطر است.
رژیم غذایی مناسب برای التهاب لوزه
رژیم مخصوصی وجود ندارد که عفونت لوزه را درمان کند، اما غذاهای نرم بلع را آسانتر میکنند. سوپ، پوره، ماست، تخممرغ نرم، فرنی و مایعات کافی برای بسیاری از بیماران قابل تحملتر هستند.
غذاهای بسیار تند، خشک یا اسیدی ممکن است درد بعضی افراد را بیشتر کنند. اگر کودک به دلیل درد از نوشیدن امتناع میکند، حفظ دریافت مایعات مهمتر از اصرار روی غذای جامد است.
آیا التهاب لوزه مسری است و چگونه از انتقال عفونت جلوگیری کنیم؟
خود «التهاب» واگیردار نیست، اما ویروس یا باکتری ایجادکننده آن ممکن است به افراد دیگر منتقل شود. قطرات تنفسی، دست آلوده و تماس نزدیک از راههای مهم انتقال هستند.
ویروسها و باکتریهای عامل تونسیلیت چگونه منتقل میشوند؟
سرفه، عطسه و تماس با ترشحات تنفسی میتوانند عامل عفونت را منتقل کنند. فرد مبتلا بهتر است از بهاشتراکگذاری لیوان، قاشق و وسایل شخصی خودداری کند.
نکات بهداشتی برای جلوگیری از انتقال عفونت در خانه و مدرسه
شستن دستها، پوشاندن دهان هنگام سرفه و تعویض نکردن وسایل شخصی میان افراد خانواده کمککننده است. در عفونت استرپتوکوکی تأییدشده، CDC بازگشت به مدرسه یا محل کار را پس از برطرف شدن تب و گذشت دستکم ۱۲ تا ۲۴ ساعت از شروع آنتیبیوتیک مناسب توصیه میکند.
پیشگیری از التهاب لوزه
پیشگیری کامل ممکن نیست، چون ویروسهای متعددی میتوانند التهاب لوزه ایجاد کنند. شستوشوی منظم دستها، تهویه محیط، فاصله گرفتن از فرد بیمار در دوره حاد و رعایت بهداشت هنگام عطسه یا سرفه احتمال انتقال را کم میکند.
مسواک و وسایل غذاخوری نباید مشترک باشند. خواب کافی و تغذیه متعادل نیز برای عملکرد طبیعی سیستم ایمنی مفید است، هرچند هیچ مکملی تضمین نمیکند فرد به تونسیلیت مبتلا نشود.
عوارض و خطرات التهاب لوزه
بیشتر موارد بدون عارضه جدی بهبود پیدا میکنند، اما عفونت شدید یا مکرر نباید نادیده گرفته شود. کمآبی، آبسه اطراف لوزه و اختلال تنفسی از مشکلات مهم هستند.
آبسه دور لوزه و علائم هشدار آن
آبسه پریتونسیلار زمانی ایجاد میشود که چرک در بافت کنار لوزه تجمع پیدا کند. درد شدید یکطرفه، صدای گرفته یا «سیبزمینیمانند»، مشکل باز کردن دهان، تورم گردن یا مشکل بلع بزاق نیاز به ارزیابی فوری دارد.
کمآبی، اختلال بلع و مشکلات تنفسی
اگر بیمار به دلیل درد نتواند مایعات بنوشد، ادرار کاهش پیدا کند یا تنفس دشوار شود، درمان خانگی کافی نیست. ناتوانی در بلع، ریزش مداوم آب دهان یا مشکل تنفسی از نشانههای مراجعه فوری به اورژانس هستند.
ارتباط التهاب مزمن لوزه با سنگ لوزه و بوی بد دهان
شیارهای عمیق لوزه ممکن است مواد غذایی، سلولهای مرده و باکتریها را در خود نگه دارند و زمینه تشکیل سنگ لوزه را فراهم کنند. سنگ لوزه و التهاب مزمن میتوانند با بوی بد دهان همراه باشند، اما وجود سنگ لوزه بهتنهایی به معنی عفونت فعال نیست.
تفاوت بیماری التهاب لوزه در مردان و زنان
از نظر علائم اصلی، روش تشخیص و اصول درمان، تفاوت مهم و ثابتی میان مردان و زنان وجود ندارد. سن، عامل عفونی، وضعیت ایمنی و شدت بیماری معمولاً نقش بیشتری از جنسیت دارند.
تفاوت مهم زمانی مطرح میشود که بیمار باردار باشد. در این وضعیت انتخاب دارو باید با درنظرگرفتن سن بارداری، تب، کمآبی و ایمنی دارو برای مادر و جنین انجام شود.
التهاب لوزه در کودکان و در دوران بارداری
در کودکان، توجه به نوشیدن مایعات، سطح هوشیاری، تنفس و تعداد دفعات ادرار اهمیت زیادی دارد. کودکانی که نمیتوانند آب بنوشند یا دچار خوابآلودگی غیرعادی، تنگی نفس یا آبریزش دهان شدهاند باید سریع ارزیابی شوند.
در دوران بارداری، وجود التهاب لوزه به معنی خطر مستقیم برای جنین نیست، اما تب بالا، کمآبی و عفونت درماننشده باید جدی گرفته شوند. پنیسیلین V و آموکسیسیلین در صورت تشخیص پزشک از آنتیبیوتیکهایی هستند که میتوانند در بارداری استفاده شوند.
طول درمان التهاب لوزه چقدر است؟
بسیاری از موارد ویروسی طی چند روز بهتر میشوند. اگر عفونت استرپتوکوکی درمان شود، معمولاً طی ۲۴ تا ۴۸ ساعت نخست کاهش قابل توجه علائم انتظار میرود؛ ماندگاری یا تشدید علائم نیاز به ارزیابی دوباره دارد.
التهاب لوزه معمولاً چند روز طول میکشد؟
مدت دقیق بیماری به عامل و شدت آن وابسته است. اگر بیمار پس از ۴۸ ساعت مصرف صحیح آنتیبیوتیک تجویزشده بهتر نشود، CDC توصیه میکند برای بررسی مجدد با پزشک تماس گرفته شود.
التهاب لوزه مکرر یا مزمن چه زمانی به جراحی لوزه نیاز دارد؟
تونسیلکتومی برای هر فردی که چند بار التهاب لوزه داشته باشد توصیه نمیشود. تعداد حملات، شدت آنها، ثبت پزشکی هر دوره، آبسههای قبلی و مشکلات تنفسی هنگام خواب در تصمیم جراحی نقش دارند.
چه بیمارانی ممکن است کاندید تونسیلکتومی باشند؟
راهنمای AAO-HNS برای کودکان، امکان بررسی جراحی را در صورت حداقل ۷ حمله مستند طی یک سال، ۵ حمله در سال طی دو سال یا ۳ حمله در سال طی سه سال مطرح میکند. هر حمله باید شرایط بالینی مشخصی مانند تب، ترشح لوزه، بزرگی غدد گردن یا تست مثبت استرپتوکوک داشته باشد.
تصمیم برای جراحی در کودکان و بزرگسالان چگونه گرفته میشود؟
قاعده ۷-۵-۳ بیشتر بر پایه راهنمای کودکان تدوین شده و نباید بدون ارزیابی تخصصی برای همه بزرگسالان بهکار رود. در بزرگسالان، شدت و تکرار عفونت، تأثیر آن بر زندگی روزمره، سابقه آبسه و مشکلات انسدادی نیز بررسی میشوند.
نظر کارشناس؛ ارزیابی متخصص گوش، حلق و بینی پیش از تصمیم به جراحی
ثبت دقیق تعداد حملات و نتایج آزمایشها ارزش زیادی دارد؛ عبارت «سالانه چند بار گلودرد میگیرم» برای تصمیم جراحی کافی نیست. متخصص گوش، حلق و بینی باید سود احتمالی عمل را در برابر خونریزی، درد بعد از جراحی و سایر ریسکها بسنجد.
چه زمانی برای التهاب لوزه باید به پزشک یا اورژانس مراجعه کرد؟
تونسیلیت خفیف معمولاً نیاز به مراقبت اورژانسی ندارد، اما تغییر سریع شرایط مهم است. مشکلات تنفسی و بلع همیشه در اولویت قرار میگیرند.
علائمی که نیاز به معاینه پزشکی دارند
تب ماندگار، درد شدید، ناتوانی در خوردن و نوشیدن، علائم کمآبی، التهابهای مکرر یا بدتر شدن علائم باید بررسی شوند. در کودک کمسن، کاهش ادرار و بیحالی غیرمعمول هم علامت مهمی است.
علائم اورژانسی؛ دشواری تنفس، ناتوانی در بلع بزاق و تورم شدید یکطرفه
تنگی نفس، ناتوانی کامل در بلع، جاری شدن آب دهان، تورم واضح یکطرفه گردن یا گلو و مشکل شدید در باز کردن دهان نیازمند مراجعه فوری هستند. این علائم میتوانند با انسداد راه هوایی یا آبسه اطراف لوزه ارتباط داشته باشند.
هشدار پزشکی؛ چرا مصرف خودسرانه آنتیبیوتیک توصیه نمیشود؟
بیشتر التهابهای لوزه ویروسی هستند و آنتیبیوتیک روی آنها اثری ندارد. مصرف نادرست میتواند اسهال، واکنش حساسیتی و فشار بیشتر برای ایجاد مقاومت آنتیبیوتیکی به همراه داشته باشد.
منابع معتبر؛ بررسی و بهروزرسانی محتوا بر اساس راهنماهای پزشکی
برای تصمیمهای مرتبط با تست استرپ، درمان دارویی و جراحی باید به راهنماهای تخصصی مانند CDC، انجمن بیماریهای عفونی و آکادمی گوش، حلق و بینی آمریکا توجه شود. توصیه پزشکی نیز باید بر اساس وضعیت واقعی هر بیمار تنظیم شود، نه صرفاً اطلاعات عمومی اینترنت.
سوالات متداول درباره التهاب لوزه
آیا التهاب لوزه بدون تب هم ممکن است؟
بله. نبود تب التهاب لوزه را رد نمیکند، بهخصوص در موارد خفیف یا بعضی عفونتهای ویروسی.
آیا لکه سفید روی لوزه همیشه به معنی عفونت باکتریایی است؟
خیر. لکه یا ترشح سفید میتواند در عفونتهای ویروسی هم دیده شود و برای تشخیص قطعی استرپتوکوک ممکن است آزمایش لازم باشد.
التهاب لوزه چند روزه خوب میشود؟
بسیاری از موارد طی چند روز رو به بهبود میروند. طولانی شدن علائم، بدتر شدن درد یا ادامه مشکل پس از شروع درمان باید بررسی شود.
آیا التهاب لوزه ممکن است فقط یک طرف را درگیر کند؟
بله، اما تورم شدید یکطرفه همراه با مشکل بلع، تغییر صدا یا دشواری باز کردن دهان نیاز به ارزیابی فوری دارد.
چه زمانی التهاب مکرر لوزه نیاز به بررسی برای جراحی دارد؟
زمانی که حملات شدید و پرتعداد باشند، در پرونده پزشکی ثبت شده باشند یا عوارضی مانند آبسه و مشکلات تنفسی ایجاد کنند، ارزیابی متخصص گوش، حلق و بینی منطقی است.
نتیجهگیری
التهاب لوزه در بیشتر موارد بر اثر عفونت ویروسی ایجاد میشود و با مراقبت حمایتی بهبود پیدا میکند، اما عفونت استرپتوکوکی، آبسه اطراف لوزه و التهابهای مکرر مسیر درمان متفاوتی دارند. ظاهر چرکی لوزه بهتنهایی دلیل مصرف آنتیبیوتیک نیست و در موارد مشکوک، تست سریع استرپ یا کشت گلو میتواند به تصمیم دقیقتر کمک کند.
مشکل تنفس، ناتوانی در بلع بزاق، کمآبی یا تورم شدید یکطرفه از علائمی هستند که نباید برای بهتر شدن خودبهخودی آنها صبر کرد. در التهاب لوزه مکرر نیز ثبت تعداد و شدت حملات و بررسی توسط متخصص گوش، حلق و بینی، راه مطمئنتری برای تصمیم درباره جراحی است.
