بیماری فرسایش قرنیه (Corneal Abrasion / Erosion)
بیماری فرسایش قرنیه (Corneal Abrasion / Erosion) به آسیب یا جداشدگی لایه سطحی قرنیه گفته می‌شود؛ مشکلی که می‌تواند درد چشم، اشک‌ریزش، حساسیت به نور و تاری دید ایجاد کند. قرنیه بافتی بسیار حساس و پرعصب است، به همین دلیل حتی یک خراش کوچک ممکن است دردی بسیار بیشتر از اندازه ظاهری ضایعه ایجاد کند. با وبلاگ سایت پزشکی روبرو برای خواندن توضیحات بیشتر درباره این موضوع همراه باشید. همچنین می‌توانید با انواع بیماری ها، علائم و درمان هر کدام و همچنین با چشم پزشکی در سایت رو به رو آشنا شوید.
«خراش قرنیه» معمولاً پس از ضربه، ناخن، لبه کاغذ، جسم خارجی یا استفاده نامناسب از لنز تماسی رخ می‌دهد. «فرسایش مکرر قرنیه» شرایط متفاوتی است که در آن اپی‌تلیوم قرنیه به لایه زیرین اتصال مناسبی ندارد و ممکن است بارها، به‌خصوص هنگام باز کردن چشم پس از خواب، جدا شود. بیشتر خراش‌های ساده طی چند روز ترمیم می‌شوند، اما عود درد، کاهش دید یا قرمزی شدید نیاز به بررسی چشم‌پزشکی دارد.
- اسم‌های دیگر بیماری فرسایش قرنیه
- نشانه‌های بیماری فرسایش قرنیه
- علت ابتلا به بیماری فرسایش قرنیه
- تفاوت بیماری فرسایش قرنیه در مردان و زنان
- نحوه تشخیص بیماری فرسایش قرنیه
- روش‌های درمان بیماری فرسایش قرنیه
- درمان دارویی بیماری فرسایش قرنیه
- درمان خانگی بیماری فرسایش قرنیه
- رژیم غذایی مناسب برای بیماری فرسایش قرنیه
- طول درمان بیماری فرسایش قرنیه چقدر است؟
- عوارض و خطرات بیماری فرسایش قرنیه
- بیماری فرسایش قرنیه در کودکان و دوران بارداری
- پیشگیری از بیماری فرسایش قرنیه
- درمان فرسایش مکرر قرنیه مقاوم به درمان
- نظر کارشناس؛ چه زمانی مراجعه را عقب نیندازیم؟
- سوالات متداول درباره فرسایش قرنیه
اسم‌های دیگر بیماری فرسایش قرنیه
اصطلاحات «خراش قرنیه»، «ساییدگی قرنیه» و Corneal Abrasion بیشتر برای یک نقص سطحی و معمولاً ناگهانی در اپی‌تلیوم قرنیه استفاده می‌شوند. وقتی همین لایه بدون ضربه جدید یا به‌صورت تکرارشونده جدا شود، اصطلاح Recurrent Corneal Erosion یا «فرسایش مکرر قرنیه» کاربرد دارد.
نام‌هایی مانند RCE یا RCES نیز در منابع پزشکی برای سندرم فرسایش مکرر قرنیه دیده می‌شوند. بیماری Epithelial Basement Membrane Dystrophy یا EBMD هم یکی از اختلالات زمینه‌ای مهمی است که می‌تواند باعث عود فرسایش شود.
تفاوت Corneal Abrasion با Corneal Erosion
Corneal Abrasion اغلب یک رویداد حاد است؛ برای مثال، کودکی انگشتش را به چشم والد می‌زند و ناخن سطح قرنیه را می‌خراشد. در مقابل، Corneal Erosion می‌تواند حاصل چسبندگی ضعیف سلول‌های اپی‌تلیوم به غشای پایه باشد.
این تفاوت از نظر درمان اهمیت دارد. فردی که یک بار خراش ساده داشته با بیماری که هر چند هفته صبح با درد شدید چشم بیدار می‌شود، لزوماً مسیر درمانی یکسانی ندارد.
نشانه‌های بیماری فرسایش قرنیه
درد ناگهانی چشم یکی از مشخص‌ترین علائم است. بیماران معمولاً آن را با احساس وجود شن، خرده‌شیشه یا جسم خارجی در چشم توصیف می‌کنند، حتی زمانی که هیچ جسمی داخل چشم وجود ندارد.
علائم شایع عبارت‌اند از:
- درد و سوزش چشم
- اشک‌ریزش زیاد
- حساسیت به نور
- قرمزی چشم
- احساس جسم خارجی
- دشواری در باز نگه داشتن پلک
- تاری یا کاهش وضوح دید
- درد هنگام پلک زدن
چرا درد هنگام بیدار شدن مهم است؟
در فرسایش مکرر قرنیه، درد اغلب هنگام باز کردن چشم در صبح شروع می‌شود. در طول خواب، سطح چشم نسبتاً خشک‌تر می‌شود و پلک ممکن است به اپی‌تلیوم آسیب‌پذیر بچسبد؛ باز شدن پلک می‌تواند بخشی از آن را دوباره جدا کند. این الگوی زمانی یکی از سرنخ‌های مهم تشخیصی است.
چه علائمی خطرناک هستند؟
کاهش واضح بینایی، لکه سفید روی قرنیه، ترشح چرکی، افزایش درد، حساسیت بسیار شدید به نور یا سابقه ضربه با جسم پرسرعت، طبیعی تلقی نمی‌شوند. افراد استفاده‌کننده از لنز تماسی نیز در صورت درد و قرمزی باید جدی‌تر بررسی شوند، زیرا خطر کراتیت عفونی در آن‌ها بیشتر است.
علت ابتلا به بیماری فرسایش قرنیه
یکی از شایع‌ترین علت‌های خراش قرنیه، آسیب مکانیکی است. ناخن، لبه کاغذ، شاخه گیاه، گردوغبار، تراشه فلزی یا مالیدن شدید چشم پس از ورود جسم خارجی می‌تواند اپی‌تلیوم قرنیه را زخمی کند.
در فرسایش مکرر، داستان کمی متفاوت است. آکادمی چشم‌پزشکی آمریکا گزارش می‌کند که در مطالعات مختلف حدود ۴۵ تا ۶۴ درصد موارد RCE با آسیب قبلی قرنیه ارتباط داشته‌اند و EBMD نیز یکی از علل مهم زمینه‌ای محسوب می‌شود.
خشکی چشم و اختلال چسبندگی اپی‌تلیوم
خشکی سطح چشم می‌تواند اصطکاک بین پلک و قرنیه را افزایش دهد. در فردی که چسبندگی اپی‌تلیوم از قبل ضعیف است، همین مسئله احتمال جدا شدن مجدد بافت را بیشتر می‌کند.
اختلال عملکرد غدد میبومین، روزاسه چشمی، دیابت و بعضی دیستروفی‌های قرنیه نیز با فرسایش مکرر ارتباط دارند. داشتن یکی از این شرایط به معنی ابتلای قطعی نیست، اما در ارزیابی چشم‌پزشکی اهمیت دارد.
تفاوت بیماری فرسایش قرنیه در مردان و زنان
از نظر علائم، روش تشخیص و اصول درمان، تفاوت بنیادی و ثابتی میان مردان و زنان وجود ندارد. مطالعات مختلف نسبت جنسی متفاوتی گزارش کرده‌اند و شواهد موجود نشان نمی‌دهد جنسیت به‌تنهایی تعیین‌کننده اصلی بروز یا شدت بیماری باشد.
عامل مهم‌تر، نوع مواجهه است. برای نمونه، افرادی که در محیط‌های صنعتی، ساختمانی، نجاری یا فلزکاری بدون عینک ایمنی فعالیت می‌کنند بیشتر در معرض آسیب‌های تروماتیک قرنیه قرار دارند. بنابراین پیشگیری بر اساس نوع فعالیت از جنسیت مهم‌تر است.
نحوه تشخیص بیماری فرسایش قرنیه
تشخیص معمولاً با گرفتن شرح حال دقیق و معاینه چشم انجام می‌شود. پزشک درباره زمان شروع درد، سابقه ضربه، استفاده از لنز تماسی، حملات قبلی هنگام بیدار شدن و بیماری‌های سطح چشم سؤال می‌کند.
معاینه با اسلیت‌لمپ
اسلیت‌لمپ امکان مشاهده بزرگ‌نمایی‌شده قرنیه و اپی‌تلیوم را فراهم می‌کند. در فرسایش مکرر، ممکن است ناحیه‌ای از اپی‌تلیوم شل، نامنظم یا جداشده دیده شود؛ گاهی نیز بین حملات ظاهر قرنیه تقریباً طبیعی است.
رنگ‌آمیزی فلورسئین
فلورسئین ماده‌ای تشخیصی است که نقص اپی‌تلیوم را زیر نور آبی مشخص‌تر می‌کند. این روش به تعیین محل و وسعت خراش کمک می‌کند و از ابزارهای رایج تشخیص آسیب سطح قرنیه است.
افتراق از زخم و عفونت قرنیه
وجود لکه یا ارتشاح سفید، ترشح، کاهش بینایی یا درد رو به افزایش می‌تواند احتمال کراتیت یا زخم قرنیه را مطرح کند. این موارد به‌ویژه در مصرف‌کنندگان لنز تماسی باید سریع بررسی شوند.
روش‌های درمان بیماری فرسایش قرنیه
هدف درمان، ترمیم اپی‌تلیوم، کاهش درد، جلوگیری از عفونت و در RCE، کاهش احتمال عود است. درمان به علت ضایعه، اندازه آن، محل خراش، استفاده یا عدم استفاده از لنز تماسی و سابقه حملات قبلی بستگی دارد.
اقدامات اولیه پس از خراش قرنیه
اگر ذرات سطحی وارد چشم شده‌اند، شست‌وشوی ملایم با سرم استریل یا آب تمیز می‌تواند کمک‌کننده باشد. چشم نباید مالیده شود و جسم فرو رفته در چشم نیز نباید توسط فرد خارج شود.
در مواجهه شیمیایی، موضوع متفاوت و اورژانسی است. شست‌وشوی فوری و فراوان چشم اولویت دارد و مراجعه پزشکی نباید به تأخیر بیفتد.
لنز تماسی پانسمانی
در برخی فرسایش‌های مکرر یا نقص‌های اپی‌تلیالی، چشم‌پزشک ممکن است لنز تماسی پانسمانی تجویز کند. این لنز مانند یک لایه محافظ بین پلک و قرنیه عمل می‌کند، اما استفاده از آن باید تحت پیگیری باشد زیرا احتمال کراتیت میکروبی وجود دارد.
درمان دارویی بیماری فرسایش قرنیه
درمان دارویی برای همه بیماران یکسان نیست. تجویز دارو باید بر اساس معاینه انجام شود، زیرا بعضی قطره‌ها در صورت مصرف اشتباه می‌توانند ترمیم قرنیه را مختل کنند.
اشک مصنوعی و پمادهای روان‌کننده
اشک مصنوعی بدون ماده نگهدارنده و پمادهای روان‌کننده از درمان‌های پایه فرسایش مکرر محسوب می‌شوند. هدف آن‌ها کاهش اصطکاک پلک با سطح قرنیه و کمک به حفظ رطوبت چشم است.
سالین هایپرتونیک
پس از بسته شدن نقص اپی‌تلیوم، چشم‌پزشک ممکن است قطره یا پماد سالین هایپرتونیک را برای برخی بیماران مبتلا به RCE توصیه کند. این درمان به مدیریت آب موجود در اپی‌تلیوم کمک می‌کند، هرچند شواهد برای تعیین بهترین برنامه پیشگیری در همه بیماران کاملاً قطعی نیست.
آنتی‌بیوتیک چشمی
آنتی‌بیوتیک موضعی در بسیاری از خراش‌های قرنیه برای کاهش خطر عفونت تجویز می‌شود. در افراد دارای لنز تماسی، پوشش میکروبی علیه سودوموناس اهمیت ویژه‌ای دارد و انتخاب دارو باید توسط پزشک انجام شود.
قطره بی‌حسی؛ یک هشدار جدی
قطره‌های بی‌حسی در مطب برای معاینه بسیار مفیدند، اما مصرف مکرر و خودسرانه آن‌ها می‌تواند آسیب جدی قرنیه ایجاد کند و حتی علائم عفونت یا پیشرفت بیماری را پنهان کند. این قطره‌ها نباید مانند یک مسکن عادی در خانه مصرف شوند.
درمان خانگی بیماری فرسایش قرنیه
درمان خانگی جای معاینه چشم‌پزشکی را نمی‌گیرد، به‌خصوص اگر درد شدید، کاهش دید یا سابقه لنز تماسی وجود داشته باشد. بااین‌حال چند اقدام کم‌خطر می‌تواند تا زمان ارزیابی پزشکی مفید باشد.
چشم را نمالید، لنز تماسی را خارج کنید و تا تأیید ترمیم دوباره از آن استفاده نکنید. برای شستن ذرات آزاد می‌توان از سرم استریل استفاده کرد، اما استفاده از گلاب، عرقیات گیاهی، چای، آب‌نمک دست‌ساز یا قطره دارویی باقی‌مانده از نسخه قبلی توصیه نمی‌شود.
آیا باید چشم را بست؟
برای خراش‌های ساده، بستن روتین چشم معمولاً ضرورتی ندارد. مرور مطالعات کنترل‌شده نشان داده چشم‌بند استاندارد، درد یا سرعت ترمیم خراش‌های ساده را بهتر نمی‌کند و ممکن است فعالیت روزمره را نیز دشوار کند.
رژیم غذایی مناسب برای بیماری فرسایش قرنیه
هیچ رژیم غذایی مشخصی وجود ندارد که بتواند خراش یا فرسایش قرنیه را مستقیماً درمان کند. اپی‌تلیوم قرنیه بیشتر به درمان مناسب، سلامت سطح چشم و حذف عامل آسیب وابسته است تا مصرف یک ماده غذایی خاص.
داشتن رژیم متعادل حاوی پروتئین، سبزیجات، میوه و منابع مناسب ویتامین‌ها برای سلامت عمومی بافت‌ها مفید است. مصرف مکمل ویتامین A یا سایر مکمل‌ها بدون اثبات کمبود، درمان استاندارد فرسایش قرنیه محسوب نمی‌شود و دوزهای بالای بعضی مکمل‌ها نیز می‌توانند عارضه ایجاد کنند.
طول درمان بیماری فرسایش قرنیه چقدر است؟
بسیاری از خراش‌های سطحی و بدون عارضه ظرف ۲۴ تا ۷۲ ساعت ترمیم می‌شوند. منابع بالینی نیز اشاره می‌کنند که بیشتر خراش‌های ساده طی حدود سه روز بهبود پیدا می‌کنند و انتظار می‌رود بینایی به وضعیت طبیعی برگردد.
فرسایش مکرر داستان دیگری دارد. ممکن است نقص سطحی سریع بسته شود، اما زمینه چسبندگی نامناسب اپی‌تلیوم باقی بماند و هفته‌ها، ماه‌ها یا حتی دیرتر باعث حمله جدید شود.
اگر بعد از ۲۴ تا ۴۸ ساعت درد رو به کاهش نباشد، دید افت کند یا علائم شدیدتر شوند، بررسی مجدد ارزش زیادی دارد. در خراش‌های مرتبط با لنز تماسی، پیگیری دقیق‌تر اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
عوارض و خطرات بیماری فرسایش قرنیه
اکثر خراش‌های کوچک بدون عارضه جدی خوب می‌شوند. بااین‌حال نادیده گرفتن عفونت، ادامه استفاده از لنز تماسی یا تأخیر در مراجعه هنگام بدتر شدن علائم می‌تواند خطر را افزایش دهد.
عفونت، کراتیت و زخم قرنیه
عبور میکروب از سد آسیب‌دیده اپی‌تلیوم ممکن است به کراتیت یا زخم قرنیه منجر شود. این خطر در مصرف‌کنندگان لنز تماسی اهمیت بیشتری دارد و بعضی عفونت‌ها می‌توانند ظرف مدت کوتاهی شدید شوند.
کدورت قرنیه و کاهش بینایی
آسیب‌های عمیق‌تر یا عفونت شدید ممکن است اسکار ایجاد کنند. اگر اسکار در محور مرکزی بینایی قرار گیرد، کیفیت دید می‌تواند تحت تأثیر قرار بگیرد.
سندرم فرسایش مکرر قرنیه
یکی از عوارض بعضی خراش‌های قبلی، ایجاد حملات مکرر درد است. جالب اینکه بیمار ممکن است ماه‌ها بعد از آسیب اولیه دوباره هنگام بیدار شدن احساس کند چشمش «خراشیده شده» است.
بیماری فرسایش قرنیه در کودکان و دوران بارداری
خراش قرنیه در کودکان نیز دیده می‌شود و حتی از آسیب‌های چشمی شایع این گروه است. کودک کوچک ممکن است نتواند درد را توضیح دهد و فقط چشمش را ببندد، اشک‌ریزش داشته باشد یا از نور فرار کند.
در کودکان باید به احتمال جسم خارجی و آسیب با مداد، اسباب‌بازی، ناخن یا شاخه گیاه توجه کرد. پمادهای چشمی در بعضی موارد نسبت به قطره برای کودکان راحت‌تر تحمل می‌شوند، اما انتخاب دارو باید بر عهده پزشک باشد.
فرسایش قرنیه در بارداری
بارداری مانع معاینه و درمان بیماری‌های ضروری چشم نیست، اما انتخاب دارو اهمیت بیشتری دارد. برخی آنتی‌بیوتیک‌های چشمی مانند اریترومایسین سابقه مصرف قابل‌قبولی در بارداری دارند، ولی دارو نباید صرفاً بر اساس توصیه اینترنتی انتخاب شود.
داروهای خوراکی مانند تتراسایکلین‌ها که گاهی در برخی موارد مقاوم RCE خارج از بارداری مطرح می‌شوند، در دوران بارداری انتخاب مناسبی نیستند. اطلاع دادن بارداری یا شیردهی به چشم‌پزشک قبل از نسخه ضروری است.
پیشگیری از بیماری فرسایش قرنیه
بخش قابل‌توجهی از خراش‌های قرنیه قابل پیشگیری است. استفاده از عینک محافظ هنگام فرزکاری، سنگ‌زنی، نجاری، کار با فلز، باغبانی یا فعالیت‌هایی که ذرات پرسرعت تولید می‌کنند، اهمیت زیادی دارد.
اصول صحیح استفاده از لنز تماسی
لنز نباید هنگام درد، قرمزی یا آسیب قرنیه استفاده شود. خوابیدن با لنزهایی که برای این کار طراحی نشده‌اند، رعایت نکردن بهداشت دست و استفاده طولانی‌تر از زمان توصیه‌شده خطر مشکلات سطح چشم را افزایش می‌دهد.
کنترل خشکی چشم
در بیماران مبتلا به فرسایش مکرر، کنترل خشکی و روان‌سازی سطح چشم ممکن است احتمال اصطکاک صبحگاهی را کمتر کند. برنامه دقیق قطره یا پماد باید با توجه به شرایط قرنیه مشخص شود.
درمان فرسایش مکرر قرنیه مقاوم به درمان
اگر حملات با درمان محافظه‌کارانه ادامه پیدا کنند، چشم‌پزشک ممکن است روش‌های تخصصی‌تر را بررسی کند. انتخاب روش به محل ضایعه، وجود EBMD، شدت علائم و میزان پاسخ به درمان قبلی بستگی دارد.
دبریدمان و Diamond Burr Polishing
در این روش، اپی‌تلیوم آسیب‌دیده برداشته و سطح زیرین برای ایجاد بستر مناسب‌تر جهت اتصال مجدد سلول‌ها آماده می‌شود. Diamond Burr Polishing به‌ویژه در برخی بیماران مبتلا به اختلال غشای پایه مطرح است.
Anterior Stromal Puncture
در فرسایش‌های خارج از محور مرکزی بینایی، سوراخ‌های بسیار ظریف در بخش قدامی استروما می‌توانند چسبندگی اپی‌تلیوم را افزایش دهند. به دلیل احتمال ایجاد اسکار، انتخاب محل درمان اهمیت زیادی دارد.
فوتوتراپی کراتکتومی یا PTK
PTK با لیزر اگزایمر سطح قرنیه را به‌صورت کنترل‌شده اصلاح می‌کند و برای بعضی موارد مقاوم، به‌خصوص ضایعات مرکزی، کاربرد دارد. یک متاآنالیز منتشرشده درباره RCE میزان عود پس از PTK را حدود ۱۸ درصد گزارش کرده است؛ بنابراین حتی این روش نیز تضمین صددرصدی برای عدم بازگشت بیماری نیست.
نظر کارشناس؛ چه زمانی مراجعه را عقب نیندازیم؟
از دید بالینی، شدت درد به‌تنهایی معیار خوبی برای تعیین اندازه خراش نیست؛ قرنیه به‌شدت پرعصب است و یک آسیب کوچک هم می‌تواند بسیار دردناک باشد. آنچه اهمیت بیشتری دارد تغییر بینایی، نوع ضربه، وضعیت لنز تماسی و روند علائم طی ساعات بعدی است.
مراجعه فوری‌تر در موارد زیر منطقی است:
- کاهش یا تغییر محسوس بینایی
- جسم فرو رفته در چشم
- ضربه ناشی از فلز یا جسم پرسرعت
- تماس مواد شیمیایی با چشم
- لکه سفید روی قرنیه
- ترشح چرکی
- افزایش درد یا قرمزی
- خراش همراه با استفاده از لنز تماسی
- عدم بهبود علائم طی ۲۴ تا ۴۸ ساعت
سوالات متداول درباره فرسایش قرنیه
آیا فرسایش قرنیه خطرناک است؟
بیشتر خراش‌های کوچک با درمان مناسب به‌خوبی ترمیم می‌شوند. خطر اصلی زمانی مطرح می‌شود که عفونت، آسیب عمیق یا تأخیر در درمان وجود داشته باشد.
آیا خراش قرنیه خودبه‌خود خوب می‌شود؟
بسیاری از خراش‌های سطحی ظرف یک تا سه روز ترمیم می‌شوند. بااین‌حال تشخیص اینکه ضایعه واقعاً «ساده» است، همیشه بدون معاینه ممکن نیست.
آیا فرسایش قرنیه باعث نابینایی می‌شود؟
فرسایش سطحی ساده معمولاً باعث نابینایی نمی‌شود. عفونت شدید، زخم عمیق یا اسکار مرکزی قرنیه می‌تواند بینایی را تهدید کند.
آیا می‌توان با خراش قرنیه از لنز تماسی استفاده کرد؟
خیر. لنز تماسی معمول روزمره باید تا بهبود ضایعه و اجازه پزشک کنار گذاشته شود. لنز پانسمانی استثناست و فقط با تجویز و پیگیری چشم‌پزشک استفاده می‌شود.
چرا خراش قدیمی دوباره درد می‌گیرد؟
گاهی بعد از ترمیم اولیه، اتصال اپی‌تلیوم قرنیه به غشای پایه کاملاً پایدار نمی‌شود. در این حالت ممکن است ماه‌ها یا سال‌ها بعد فرسایش مکرر ایجاد شود، به‌خصوص هنگام باز کردن چشم در صبح.
نتیجه‌گیری
بیماری فرسایش قرنیه (Corneal Abrasion / Erosion) از یک خراش سطحی چندروزه تا سندرم فرسایش مکرر قرنیه طیف متفاوتی دارد. درد، اشک‌ریزش، حساسیت به نور و احساس جسم خارجی علائم شایع هستند، اما کاهش بینایی، لکه سفید قرنیه و بدتر شدن علائم نیاز به ارزیابی سریع دارند.
بیشتر خراش‌های ساده در مدت کوتاهی ترمیم می‌شوند، ولی درمان خودسرانه با قطره بی‌حسی، ادامه استفاده از لنز تماسی یا نادیده گرفتن درد عودکننده تصمیم امنی نیست. وقتی فرسایش مرتب تکرار می‌شود، بررسی عواملی مانند آسیب قدیمی، خشکی چشم و EBMD کمک می‌کند درمان از کنترل موقت درد فراتر برود و علت اصلی مشکل هدف قرار گیرد.
