بیماری کولیت ائوزینوفیلیک (Eosinophilic Colitis)
بیماری کولیت ائوزینوفیلیک یا Eosinophilic Colitis نوعی بیماری التهابی نادر روده بزرگ است که با تجمع غیرطبیعی ائوزینوفیلها در بافت کولون شناخته میشود. ائوزینوفیلها نوعی گلبول سفید هستند و در دفاع ایمنی، واکنشهای آلرژیک و مقابله با برخی انگلها نقش دارند. با وبلاگ سایت پزشکی روبرو برای خواندن توضیحات بیشتر درباره این موضوع همراه باشید. همچنین میتوانید با انواع بیماری ها، علائم و درمان هر کدام و همچنین با بیماری های خود ایمنی در سایت رو به رو آشنا شوید.
وجود ائوزینوفیل در روده بهتنهایی بیماری محسوب نمیشود. مسئله زمانی مطرح میشود که افزایش این سلولها همراه با علائمی مانند اسهال، درد شکم، خونریزی گوارشی یا کاهش وزن باشد و علت دیگری برای آن پیدا نشود. کولیت ائوزینوفیلیک یکی از بیماریهای گوارشی ائوزینوفیلیک یا EGID است و نسبت به انواعی مانند ازوفاژیت ائوزینوفیلیک، شیوع بسیار کمتری دارد.
- بیماری کولیت ائوزینوفیلیک چیست و چه اتفاقی در روده میافتد؟
- اسمهای دیگر بیماری کولیت ائوزینوفیلیک
- نشانههای بیماری کولیت ائوزینوفیلیک
- علت ابتلا به کولیت ائوزینوفیلیک
- نحوه تشخیص بیماری کولیت ائوزینوفیلیک
- چه بیماریهایی ممکن است با کولیت ائوزینوفیلیک اشتباه شوند؟
- روشهای درمان کولیت ائوزینوفیلیک
- درمان دارویی کولیت ائوزینوفیلیک
- درمان خانگی کولیت ائوزینوفیلیک
- رژیم غذایی مناسب برای کولیت ائوزینوفیلیک
- پیشگیری از کولیت ائوزینوفیلیک
- عوارض و خطرات کولیت ائوزینوفیلیک
- تفاوت بیماری کولیت ائوزینوفیلیک در مردان و زنان
- کولیت ائوزینوفیلیک در کودکان و در دوران بارداری
- طول درمان کولیت ائوزینوفیلیک چقدر است؟
- زندگی با کولیت ائوزینوفیلیک و پیگیری بیماری
- پرسشهای متداول درباره کولیت ائوزینوفیلیک
بیماری کولیت ائوزینوفیلیک چیست و چه اتفاقی در روده میافتد؟
در این بیماری تعداد ائوزینوفیلها در بخشهایی از دیواره روده بزرگ افزایش پیدا میکند. فعال شدن این سلولها میتواند التهاب مخاط، اختلال در عملکرد روده و علائم گوارشی ایجاد کند.
ائوزینوفیل چیست و چه نقشی در التهاب روده دارد؟
ائوزینوفیل بخشی طبیعی از سیستم ایمنی است. برخلاف مری، وجود مقداری ائوزینوفیل در کولون افراد سالم طبیعی محسوب میشود و تراکم آنها در قسمتهای مختلف روده بزرگ یکسان نیست.
به همین دلیل مشاهده چند ائوزینوفیل در نمونه بیوپسی به معنی ابتلا به EoC نیست. پاتولوژی باید در کنار علائم بیمار، محل نمونهبرداری و احتمال وجود بیماریهای دیگر تفسیر شود.
کولیت ائوزینوفیلیک چه جایگاهی در بیماریهای گوارشی ائوزینوفیلیک (EGID) دارد؟
EGID اصطلاحی برای گروهی از بیماریهاست که با علائم گوارشی و افزایش غیرطبیعی ائوزینوفیلها در بخش مشخصی از دستگاه گوارش همراه هستند. ازوفاژیت ائوزینوفیلیک مری، گاستریت ائوزینوفیلیک معده و EoC کولون را درگیر میکنند.
تفاوت کولیت ائوزینوفیلیک اولیه و ثانویه چیست؟
در نوع اولیه، افزایش ائوزینوفیلها بدون پیدا شدن علت ثانویه مشخص رخ میدهد. در نوع ثانویه، بیماریهایی مثل عفونت انگلی، واکنش دارویی، بیماری التهابی روده یا برخی اختلالات سیستمیک عامل ائوزینوفیلی هستند.
این تفکیک اهمیت زیادی دارد؛ چون برای مثال مصرف کورتون قبل از بررسی برخی عفونتهای انگلی میتواند مشکلساز شود.
اسمهای دیگر بیماری کولیت ائوزینوفیلیک
رایجترین نامهای این بیماری Eosinophilic Colitis، EoC و EC هستند. اصطلاح «ائوزینوفیلی کولون» نیز دیده میشود، اما دقیقاً معادل EoC نیست؛ زیرا افزایش ائوزینوفیل بافتی میتواند بدون علائم یا به علت بیماری دیگری ایجاد شود.
«Eosinophilic Enterocolitis» زمانی کاربرد دارد که علاوه بر کولون، بخشهایی از روده باریک نیز درگیر باشند. همچنین اصطلاحات قدیمی مربوط به کولیت آلرژیک شیرخواران نباید بدون ارزیابی تخصصی معادل EoC در نظر گرفته شوند.
نشانههای بیماری کولیت ائوزینوفیلیک
شدت علائم به محل و عمق درگیری دیواره روده بستگی دارد. اسهال، درد شکمی و کاهش وزن از تظاهرات شناختهشده در بزرگسالان هستند و خونریزی مقعدی نیز ممکن است رخ دهد.
علائم گوارشی شایع؛ از درد شکم و اسهال تا خون در مدفوع
علائم احتمالی شامل موارد زیر هستند:
- اسهال مداوم یا دورهای
- درد و گرفتگی شکم
- وجود خون در مدفوع
- تهوع یا کاهش اشتها
- کاهش وزن ناخواسته
- نفخ یا تغییر الگوی اجابت مزاج
هیچکدام از این نشانهها اختصاصی نیستند. بیماری کرون، کولیت اولسراتیو، عفونتهای رودهای و حتی برخی داروها میتوانند تابلوی مشابهی ایجاد کنند.
علائم بیماری در کودکان و بزرگسالان چه تفاوتی دارد؟
در شیرخواران، خون در مدفوع میتواند یکی از نشانههای برجسته باشد و حساسیت غذایی نقش بیشتری پیدا میکند. در بزرگسالان بیماری معمولاً با اسهال، درد شکم، کاهش وزن یا دورههای عودکننده بروز میکند.
چه علائمی نیاز به مراجعه سریع به پزشک دارند؟
خونریزی قابلتوجه، مدفوع سیاه، درد شدید شکم، استفراغ مکرر، ضعف شدید یا علائم کمآبی نیاز به ارزیابی پزشکی سریع دارند. کاهش وزن محسوس یا اختلال رشد کودک نیز نباید صرفاً به حساسیت غذایی نسبت داده شود.
علت ابتلا به کولیت ائوزینوفیلیک
علت دقیق EoC همیشه مشخص نیست. شواهد نشان میدهند تعامل سیستم ایمنی، زمینه آلرژیک، عوامل محیطی و در برخی بیماران محرکهای غذایی میتواند نقش داشته باشد.
نقش آلرژی غذایی و واکنشهای سیستم ایمنی
ارتباط غذا با بیماری در شیرخواران واضحتر از بزرگسالان گزارش شده است. با این حال، مثبت شدن یک تست آلرژی الزاماً ثابت نمیکند همان ماده غذایی عامل التهاب کولون است.
داروها، عفونتهای انگلی و سایر علل ائوزینوفیلی کولون
پزشک باید علل ثانویه را بررسی کند. عفونتهای انگلی، برخی واکنشهای دارویی، بیماریهای التهابی روده و سندرمهای هیپراِئوزینوفیلیک از تشخیصهای مهم هستند.
ارتباط آسم، اگزما و سایر بیماریهای آلرژیک با EoC
سابقه آسم، اگزما یا رینیت آلرژیک در بخشی از مبتلایان گزارش میشود. وجود این بیماریها احتمال یک زمینه آتوپیک را مطرح میکند، اما بهتنهایی معیار تشخیص کولیت ائوزینوفیلیک نیست.
نحوه تشخیص بیماری کولیت ائوزینوفیلیک
تشخیص EoC ترکیبی از شرح حال، معاینه، آزمایشها، کولونوسکوپی و بررسی نمونههای بافتی است. نکته مهم اینجاست که ظاهر کولون حتی میتواند نسبتاً طبیعی باشد؛ بنابراین در بیمار مشکوک، بیوپسی اهمیت ویژهای دارد.
آزمایش خون و اهمیت ائوزینوفیلی محیطی
CBC ممکن است افزایش تعداد ائوزینوفیلهای خون را نشان دهد. اما ائوزینوفیلی خون در همه بیماران وجود ندارد و طبیعی بودن آن EoC را رد نمیکند.
کولونوسکوپی و بیوپسی روده بزرگ چه چیزی نشان میدهند؟
کولونوسکوپی ممکن است قرمزی، ادم، کاهش الگوی عروقی یا زخم سطحی نشان دهد. پزشک معمولاً از چند ناحیه نمونهبرداری میکند، زیرا التهاب میتواند به شکل لکهای و غیر یکنواخت باشد.
آیا تعداد مشخصی از ائوزینوفیلها تشخیص بیماری را قطعی میکند؟
خیر. برخلاف ازوفاژیت ائوزینوفیلیک، هنوز یک آستانه جهانی و مورد توافق برای تمام قسمتهای کولون وجود ندارد. تعداد طبیعی ائوزینوفیلها نیز از کولون راست به سمت بخشهای انتهایی تغییر میکند.
پس دیدن یک عدد در گزارش پاتولوژی نباید جدا از محل نمونه و شرایط بیمار تفسیر شود.
چرا تشخیص EoC یک «تشخیص حذفی» است؟
پیش از تشخیص نوع اولیه باید علل دیگر ائوزینوفیلی کولون کنار گذاشته شوند. این کار میتواند شامل بررسی داروها، سابقه سفر، آزمایشهای عفونی، ارزیابی بیماری التهابی روده و در موارد خاص بررسی اختلالات خونی باشد.
چه بیماریهایی ممکن است با کولیت ائوزینوفیلیک اشتباه شوند؟
تشخیص افتراقی یکی از مهمترین بخشهای ارزیابی این بیماری است؛ چون وجود ائوزینوفیل اختصاصی EoC نیست.
تفاوت کولیت ائوزینوفیلیک با کولیت اولسراتیو و بیماری کرون
کولیت اولسراتیو و بیماری کرون زیرمجموعه IBD هستند و میتوانند همراه با افزایش ائوزینوفیل بافتی باشند. الگوی التهاب در کولونوسکوپی، سایر یافتههای پاتولوژی، محل درگیری و سابقه بیماری برای تفکیک آنها اهمیت دارد.
تفاوت EoC با عفونتهای انگلی و کولیت دارویی
در عفونت انگلی، درمان انگل اصل ماجراست؛ در کولیت دارویی نیز قطع یا جایگزینی داروی مسئول ممکن است لازم باشد. بنابراین شروع خودسرانه استروئید قبل از مشخص شدن علت توصیه نمیشود.
تفاوت کولیت ائوزینوفیلیک با سندرم هیپراِئوزینوفیلیک
در Hypereosinophilic Syndrome ممکن است علاوه بر دستگاه گوارش، اندامهایی مثل پوست، ریه یا قلب هم درگیر شوند. ائوزینوفیلی شدید یا پایدار خون، بهویژه همراه علائم خارج گوارشی، نیازمند بررسی گستردهتر است.
روشهای درمان کولیت ائوزینوفیلیک
درمان برای همه بیماران یک نسخه ثابت ندارد. شدت علائم، سن، عامل زمینهای، محل درگیری و پاسخ به درمان در تصمیمگیری نقش دارند و شواهد درمانی EoC هنوز نسبت به بسیاری از بیماریهای شایع گوارشی محدودتر است.
اگر یک علت ثانویه شناسایی شود، درمان همان عامل اولویت دارد. در بیماری اولیه ممکن است از رژیم غذایی کنترلشده، کورتیکواستروئید یا روشهای تخصصی دیگر استفاده شود.
درمان دارویی کولیت ائوزینوفیلیک
کورتیکواستروئیدها و بودزوناید در درمان EoC
کورتیکواستروئیدها در گزارشها و مجموعههای بالینی برای کنترل بیماری علامتدار استفاده شدهاند. بودزوناید نیز در برخی بیماران، بهویژه درگیری کولون راست، مورد استفاده قرار گرفته است؛ اما رژیم دارویی باید توسط متخصص تعیین شود.
خوددرمانی با پردنیزولون یا سایر استروئیدها کار درستی نیست. این داروها میتوانند عوارض متابولیک، عفونی و استخوانی ایجاد کنند و علائم بعضی عفونتها را نیز پنهان کنند.
درمان بیماریهای زمینهای در کولیت ائوزینوفیلیک ثانویه
اگر دارو، انگل، IBD یا بیماری سیستمیک مسئول افزایش ائوزینوفیل باشد، درمان باید بر عامل اصلی متمرکز شود. در چنین شرایطی صرفاً کاهش ائوزینوفیلها هدف کافی نیست.
جایگاه داروهای تعدیلکننده ایمنی و درمانهای بیولوژیک
داروهای تعدیلکننده ایمنی و درمانهای هدفمند در EGIDها مورد مطالعه قرار گرفتهاند، اما شواهد برای EoC محدود است. انتخاب چنین درمانهایی باید در مراکز تخصصی و برای موارد منتخب انجام شود.
محدودیت شواهد علمی و ضرورت انتخاب درمان توسط متخصص گوارش
مطالعات بزرگ و کارآزماییهای درمانی اختصاصی EoC محدود هستند. به همین دلیل نمیتوان یک دوز، مدت درمان یا داروی واحد را برای همه بیماران توصیه کرد.
درمان خانگی کولیت ائوزینوفیلیک
درمان خانگی اثباتشدهای که التهاب ائوزینوفیلیک کولون را درمان کند وجود ندارد. اقدامات خانگی بیشتر برای کنترل شرایط عمومی مفید هستند، نه جایگزین تشخیص و درمان پزشکی.
مصرف مایعات کافی هنگام اسهال، ثبت غذاها و علائم و پرهیز از داروهای خودسرانه میتواند کمککننده باشد. حذف چندین گروه غذایی، مصرف مکمل گیاهی یا استفاده خودسرانه از داروهای ضداسهال بدون بررسی علت توصیه نمیشود.
رژیم غذایی مناسب برای کولیت ائوزینوفیلیک
رژیم حذفی و شناسایی غذاهای محرک
در کودکان خردسال و برخی بیماران دارای محرک غذایی، حذف کنترلشده ماده محرک ممکن است علائم را کاهش دهد. یک مطالعه گذشتهنگر در کودکان سه ساله و کوچکتر، بهبود بالینی قابلتوجهی با روشهای حذف آلرژن گزارش کرده است.
آیا تست آلرژی میتواند غذای عامل بیماری را مشخص کند؟
تست پوستی یا IgE ممکن است حساسیتهای همراه را نشان دهد، اما برای شناسایی قطعی غذای عامل در EGIDها کافی نیست. نتیجه تست باید همراه شرح حال و نظر متخصص آلرژی و گوارش تفسیر شود.
تفاوت اثربخشی رژیم غذایی در کودکان و بزرگسالان
شواهد رژیمدرمانی در شیرخواران قویتر از بزرگسالان است. در بالغین، پاسخ به حذف غذا کمتر قابل پیشبینی است و بسیاری از بیماران به درمان دارویی هم نیاز پیدا میکنند.
چرا حذف خودسرانه چند گروه غذایی میتواند مشکلساز باشد؟
حذف طولانی شیر، تخممرغ، غلات یا سایر منابع اصلی غذایی میتواند دریافت پروتئین، کلسیم، آهن و انرژی را کاهش دهد. این مسئله در کودکان، نوجوانان و زنان باردار اهمیت بیشتری دارد.
پیشگیری از کولیت ائوزینوفیلیک
روش اثباتشدهای برای جلوگیری از EoC اولیه وجود ندارد، زیرا علت بیماری در بسیاری از افراد مشخص نیست. حذف پیشگیرانه مواد غذایی در فرد سالم نیز توصیه علمی محسوب نمیشود.
در نوع ثانویه، کاهش خطر به عامل زمینهای وابسته است. اطلاع دادن سابقه واکنش دارویی به پزشک، بررسی عفونتهای انگلی در افراد در معرض خطر و مدیریت صحیح بیماریهای زمینهای میتواند از تداوم التهاب جلوگیری کند.
عوارض و خطرات کولیت ائوزینوفیلیک
اغلب بیماران دچار عوارض شدید نمیشوند، اما بیماری فعال و کنترلنشده میتواند کیفیت زندگی و تغذیه را تحت تأثیر قرار دهد.
آیا کولیت ائوزینوفیلیک قابل درمان است؟
در بعضی بیماران، بهخصوص موارد مرتبط با محرک غذایی در سنین پایین، کنترل طولانیمدت یا برطرف شدن علائم امکانپذیر است. در بزرگسالان سیر بیماری گاهی مزمن و عودکننده میشود.
آیا بیماری مزمن است و امکان عود دارد؟
بله، عود پس از کاهش یا قطع درمان در برخی بزرگسالان گزارش شده است. برگشت علائم الزاماً به معنی شکست کامل درمان نیست و ممکن است نیاز به ارزیابی مجدد داشته باشد.
عوارض احتمالی مانند سوءجذب، کاهش وزن و انسداد روده
کاهش وزن و مشکلات تغذیهای ممکن است در بیماری فعال دیده شوند. درگیری عمقیتر دیواره روده در موارد نادر میتواند با تنگی یا انسداد همراه باشد.
تفاوت بیماری کولیت ائوزینوفیلیک در مردان و زنان
علائم و اصول تشخیص EoC برای مردان و زنان تفاوت اساسی شناختهشدهای ندارد. برخی مطالعات جمعیتی تفاوتهایی در فراوانی بیماری میان دو جنس گزارش کردهاند، اما دادهها برای تعریف یک الگوی قطعی کافی نیستند.
بنابراین جنسیت نباید مبنای رد یا تأیید بیماری باشد. وجود اسهال مزمن، درد شکم، خون در مدفوع و یافتههای بافتی مناسب در هر دو جنس نیازمند بررسی یکسان است.
کولیت ائوزینوفیلیک در کودکان و در دوران بارداری
کولیت ائوزینوفیلیک در کودکان
کودکان ممکن است با خون در مدفوع، اسهال و مشکلات تغذیهای مراجعه کنند. دستورالعمل مشترک ESPGHAN و NASPGHAN تأکید میکند که شواهد مربوط به EGIDهای غیرمری در کودکان محدود است و بسیاری از توصیهها بر اجماع متخصصان تکیه دارند.
حذف غذایی کودک باید زیر نظر پزشک و در صورت نیاز متخصص تغذیه باشد. محدودیت غذایی گسترده در سن رشد بدون برنامه جایگزین میتواند خودش به مشکل تبدیل شود.
کولیت ائوزینوفیلیک در دوران بارداری
اطلاعات اختصاصی درباره EoC در بارداری بسیار محدود است و نمیتوان یک پروتکل واحد برای همه زنان ارائه کرد. تصمیم درباره ادامه، قطع یا تغییر دارو باید با مشارکت متخصص گوارش و متخصص زنان انجام شود.
قطع ناگهانی کورتون یا شروع رژیم حذفی شدید در بارداری اقدام مناسبی نیست. هم کنترل بیماری مادر و هم کفایت تغذیه باید همزمان در نظر گرفته شوند.
طول درمان کولیت ائوزینوفیلیک چقدر است؟
زمان مشخصی برای همه بیماران وجود ندارد. در موارد وابسته به محرک غذایی ممکن است علائم نسبتاً سریعتر فروکش کنند، در حالی که بیماری مزمن بزرگسالان میتواند دورههای بهبود و عود داشته باشد.
پاسخ علامتی نیز همیشه معادل برطرف شدن کامل التهاب بافتی نیست. به همین دلیل مدت درمان، نحوه کاهش دارو و نیاز به ارزیابی دوباره باید فردی تعیین شود.
زندگی با کولیت ائوزینوفیلیک و پیگیری بیماری
پیگیری علائم و پاسخ به درمان چگونه انجام میشود؟
دفترچه ثبت علائم میتواند بسیار کاربردی باشد. تعداد دفعات دفع، وجود خون، شدت درد، وزن، غذاهای مصرفی و تغییرات دارویی اطلاعات مفیدی برای ویزیت بعدی فراهم میکنند.
ثبت غذاها و علائم چه کمکی به بیمار و پزشک میکند؟
اگر علائم چند ساعت یا چند روز بعد از یک ماده غذایی تشدید شوند، حافظه بهتنهایی ابزار دقیقی نیست. ثبت منظم الگوی غذا و علائم میتواند ارتباطهای احتمالی را روشنتر کند، هرچند بهتنهایی آلرژی غذایی را ثابت نمیکند.
چه زمانی باید به متخصص گوارش یا آلرژی مراجعه کرد؟
اسهال طولانی، خون در مدفوع، کاهش وزن، ائوزینوفیلی پایدار یا عود علائم پس از درمان دلایل مناسبی برای مراجعه به متخصص گوارش هستند. وجود سابقه واضح آلرژی، آسم یا اگزما ممکن است ارزیابی متخصص آلرژی را نیز مفید کند.
پرسشهای متداول درباره کولیت ائوزینوفیلیک
آیا کولیت ائوزینوفیلیک سرطان است؟
خیر. EoC یک بیماری التهابی است و سرطان محسوب نمیشود. با این حال، علائم غیرمعمول یا یافتههای مشکوک باید بررسی شوند تا بیماریهای دیگر کنار گذاشته شوند.
آیا این بیماری مسری است؟
خیر. کولیت ائوزینوفیلیک اولیه بیماری واگیردار نیست و از فردی به فرد دیگر منتقل نمیشود.
آیا کولیت ائوزینوفیلیک همان کولیت اولسراتیو است؟
خیر. کولیت اولسراتیو نوعی بیماری التهابی روده یا IBD است، در حالی که EoC در گروه بیماریهای گوارشی ائوزینوفیلیک قرار میگیرد. شباهت علائم و حتی بعضی یافتههای بافتی باعث میشود افتراق آنها نیازمند ارزیابی تخصصی باشد.
آیا بالا بودن ائوزینوفیل خون بهتنهایی نشانه EoC است؟
خیر. آلرژی، انگل، داروها، بیماریهای خونی و شرایط دیگری نیز ائوزینوفیلی ایجاد میکنند. حتی برخی بیماران مبتلا به EoC ممکن است ائوزینوفیل خون طبیعی داشته باشند.
آیا کولیت ائوزینوفیلیک با رژیم غذایی درمان میشود؟
در بعضی کودکان و بیماران دارای محرک غذایی، رژیم حذفی میتواند مؤثر باشد؛ اما این نتیجه برای همه بیماران قابل تعمیم نیست. رژیم باید هدفمند باشد تا خطر کمبودهای تغذیهای ایجاد نشود.
نتیجهگیری
بیماری کولیت ائوزینوفیلیک (Eosinophilic Colitis) یک اختلال التهابی نادر است که تشخیص آن فقط با مشاهده ائوزینوفیل بالا در خون یا نمونه روده امکانپذیر نیست. علائم بالینی، کولونوسکوپی، نمونهبرداری از چند ناحیه و کنار گذاشتن علل ثانویه، کنار هم مسیر تشخیص را مشخص میکنند.
درمان نیز به علت و شدت بیماری وابسته است؛ از حذف هدفمند یک محرک غذایی تا کورتیکواستروئیدها و درمانهای تخصصیتر. مهمترین اصل، پرهیز از رژیمهای محدودکننده و مصرف خودسرانه کورتون است، چون هر دو میتوانند مشکل تازهای به بیماری اصلی اضافه کنند. پیگیری توسط متخصص گوارش، و در بیماران منتخب همکاری متخصص آلرژی، امنترین راه برای کنترل علائم و جلوگیری از عودهای مکرر است.
