بیماری ملاسما / لک بارداری (Melasma / Chloasma)
ملاسما یا لک بارداری یکی از شایعترین اختلالات اکتسابی رنگدانهای پوست است که معمولاً با لکههای قهوهای یا خاکستریـقهوهای روی صورت دیده میشود. این لکهها بیشتر روی گونهها، پیشانی، بینی، چانه و بالای لب ایجاد میشوند و معمولاً دو طرف صورت را به شکلی نسبتاً قرینه درگیر میکنند. با وبلاگ سایت پزشکی روبرو برای خواندن توضیحات بیشتر درباره این موضوع همراه باشید. همچنین میتوانید با انواع بیماری ها، علائم و درمان هر کدام و همچنین با لک و ضایعات پوستی در سایت رو به رو آشنا شوید.
نام «لک بارداری» ممکن است این تصور را ایجاد کند که ملاسما فقط در زنان باردار اتفاق میافتد؛ اما چنین نیست. تغییرات هورمونی، نور خورشید، زمینه ژنتیکی و برخی داروها هم در ایجاد یا تشدید آن نقش دارند و مردان نیز ممکن است دچار ملاسما شوند. (American Academy of Dermatology)
ملاسما بیماری مسری یا سرطان پوست نیست، اما گاهی سالها باقی میماند و پس از درمان دوباره پررنگ میشود. نکته مهم اینجاست که کنترل ملاسما فقط به استفاده از یک «کرم ضدلک» محدود نمیشود؛ محافظت صحیح در برابر نور، شناسایی عوامل محرک و انتخاب درمان متناسب با نوع پوست اهمیت زیادی دارد. (American Academy of Dermatology)
- اسمهای دیگر بیماری ملاسما
- نشانههای بیماری ملاسما
- علت ابتلا به ملاسما
- تفاوت بیماری ملاسما در مردان و زنان
- انواع ملاسما؛ اپیدرمال، درمال و مختلط
- نحوه تشخیص بیماری ملاسما
- ملاسما در کودکان و دوران بارداری
- روشهای درمان ملاسما
- درمان دارویی ملاسما
- درمان خانگی ملاسما
- رژیم غذایی مناسب برای ملاسما
- پیشگیری از ملاسما
- عوارض و خطرات ملاسما
- طول درمان ملاسما چقدر است؟
- سوالات متداول درباره ملاسما و لک بارداری
اسمهای دیگر بیماری ملاسما
ملاسما با نامهای Melasma، Chloasma، کلوآسما، لک بارداری و «ماسک بارداری» شناخته میشود. اصطلاح Chloasma بیشتر برای ملاسما مرتبط با بارداری به کار رفته است، اما در منابع پوست امروزی اصطلاح Melasma رایجتر است.
تفاوت ملاسما، کلوآسما و ماسک بارداری چیست؟
از نظر بالینی، کلوآسما و ماسک بارداری معمولاً به همان الگوی هایپرپیگمنتیشن صورت اشاره دارند که در دوران بارداری ایجاد یا تشدید شده است. بنابراین این اصطلاحات بیماریهای کاملاً جداگانهای محسوب نمیشوند.
نشانههای بیماری ملاسما
مشخصترین نشانه ملاسما ایجاد لکههای صاف و بدون برجستگی است که از قهوهای روشن تا قهوهای تیره یا خاکستری متغیر هستند. برخلاف بسیاری از بیماریهای التهابی پوست، ملاسما معمولاً درد، زخم یا خارش قابل توجه ایجاد نمیکند. (DermNet®)
ملاسما بیشتر در کدام قسمتهای صورت و بدن ظاهر میشود؟
الگوی مرکز صورت شایعترین فرم است و پیشانی، گونهها، بینی و بالای لب را درگیر میکند. الگوی گونهای بیشتر روی گونهها و بینی و الگوی فکی در اطراف فک و چانه مشاهده میشود.
در مواردی کمتر شایع، گردن، ساعد، بازو و شانههای در معرض آفتاب نیز ممکن است درگیر شوند. طبق DermNet، الگوی مرکز صورت حدود ۵۰ تا ۸۰ درصد موارد گزارششده را تشکیل میدهد. (DermNet®)
آیا ملاسما خطرناک، سرطانی یا مسری است؟
ملاسما سرطان نیست و به فرد دیگری منتقل نمیشود. مشکل اصلی آن بیشتر جنبه ظاهری و روانی دارد و در بعضی افراد میتواند روی اعتمادبهنفس و کیفیت زندگی اثر قابل توجهی بگذارد. (American Academy of Dermatology)
با این حال هر لکه تیرهای ملاسما نیست. لکهای که نامتقارن است، تغییر سریع اندازه یا رنگ دارد، خونریزی میکند یا با سایر علائم غیرمعمول همراه شده، بهتر است توسط متخصص پوست بررسی شود.
علت ابتلا به ملاسما
مکانیسم ملاسما کاملاً به یک علت منفرد محدود نمیشود. آنچه مشخص است این است که ملانوسیتها، یعنی سلولهای تولیدکننده ملانین، در پوست مبتلا فعالیت بیشتری پیدا میکنند. (American Academy of Dermatology)
نقش بارداری و تغییرات هورمونی
افزایش هورمونهایی مانند استروژن و پروژسترون در دوران بارداری با ایجاد ملاسما ارتباط دارد. به همین دلیل بسیاری از زنان اولین لکهها را طی بارداری مشاهده میکنند. (American Academy of Dermatology)
مصرف قرصهای جلوگیری از بارداری نیز در بعضی افراد میتواند یکی از عوامل محرک باشد. البته قطع یا تغییر داروی هورمونی باید با نظر پزشک انجام شود و نباید صرفاً به دلیل وجود لک، دارو خودسرانه کنار گذاشته شود.
تأثیر نور خورشید، اشعه UV و نور مرئی
نور یکی از مهمترین محرکهای ملاسماست. اشعه فرابنفش میتواند فعالیت ملانوسیتها و تولید ملانین را افزایش دهد؛ به همین دلیل ملاسما اغلب در تابستان تیرهتر میشود. (American Academy of Dermatology)
نور مرئی نیز اهمیت دارد، بهخصوص در پوستهای تیرهتر. همین موضوع یکی از دلایلی است که متخصصان پوست گاهی ضدآفتاب رنگی حاوی اکسید آهن را برای افراد مبتلا به ملاسما ترجیح میدهند. (American Academy of Dermatology)
داروها، ژنتیک و سایر عوامل خطر
سابقه خانوادگی، رنگ پوست متوسط تا تیره، قرارگیری زیاد در آفتاب و برخی داروها میتوانند استعداد ابتلا را افزایش دهند. بعضی داروهای ضدتشنج، داروهای حساسکننده پوست به نور و درمانهای هورمونی نیز در برخی بیماران مطرح هستند. (American Academy of Dermatology)
آیا استرس و بیماری تیروئید عامل ملاسما هستند؟
بین ملاسما و بیماریهای تیروئید در برخی مطالعات ارتباط گزارش شده، اما وجود چنین ارتباطی به معنی آن نیست که هر فرد مبتلا به ملاسما مشکل تیروئیدی دارد. نقش استرس نیز هنوز قطعی نیست و پژوهش بیشتری لازم دارد. (American Academy of Dermatology)
تفاوت بیماری ملاسما در مردان و زنان
ملاسما بهمراتب در زنان شایعتر است، بهویژه در سالهای باروری. ارتباط آن با بارداری و هورمونهای جنسی بخشی از این تفاوت را توضیح میدهد. (NCBI)
مردان نیز به ملاسما مبتلا میشوند و در آنها عواملی مانند نور خورشید، نوع پوست و زمینه خانوادگی اهمیت دارند. از نظر تشخیص و اصول پایه درمان تفاوت بنیادی وجود ندارد، اما عوامل محرک هر بیمار باید جداگانه بررسی شوند.
انواع ملاسما؛ اپیدرمال، درمال و مختلط
عمق قرارگیری رنگدانه میتواند بر ظاهر و پاسخ درمانی ملاسما اثر بگذارد. تقسیمبندی رایج شامل نوع اپیدرمال، درمال و مختلط است. (DermNet®)
| نوع ملاسما | ظاهر معمول | پاسخ احتمالی به درمان |
|---|---|---|
| اپیدرمال | اغلب قهوهای با مرز واضحتر | معمولاً بهتر |
| درمال | قهوهای روشن تا خاکستری مایل به آبی | معمولاً مقاومتر |
| مختلط | ترکیبی از رنگهای قهوهای و خاکستری | بهبود متغیر و اغلب نسبی |
ملاسمای اپیدرمال
در نوع اپیدرمال، افزایش ملانین بیشتر در لایههای سطحی پوست قرار دارد. این نوع معمولاً نسبت به بسیاری از درمانهای موضعی پاسخ مناسبتری نشان میدهد. (DermNet®)
ملاسمای درمال و مختلط
در ملاسما درمال، رنگدانه عمیقتر قرار گرفته و درمان معمولاً دشوارتر است. نوع مختلط ویژگیهای هر دو گروه را دارد و طبق DermNet شایعترین الگو محسوب میشود. (DermNet®)
نحوه تشخیص بیماری ملاسما
تشخیص ملاسما در بسیاری از موارد از روی معاینه و الگوی توزیع لکهها انجام میشود. متخصص پوست همزمان باید احتمال مشکلات دیگری مانند هایپرپیگمنتیشن پس از التهاب، لک آفتابی یا تغییر رنگ ناشی از داروها را هم در نظر بگیرد. (DermNet®)
کاربرد لامپ وود و درماتوسکوپی
لامپ وود میتواند در ارزیابی محل قرارگیری رنگدانه کمککننده باشد. رنگدانه اپیدرمال معمولاً زیر نور وود واضحتر دیده میشود، در حالی که تغییر رنگ درمال چنین تقویتی نشان نمیدهد. (DermNet®)
درماتوسکوپی نیز اطلاعات بیشتری درباره الگوی رنگدانه و عروق پوست در اختیار متخصص قرار میدهد. در موارد غیرمعمول ممکن است نمونهبرداری پوستی برای رد تشخیصهای دیگر لازم شود. (American Academy of Dermatology)
تفاوت ملاسما با لک آفتاب، ککومک و لک پس از التهاب
ملاسما اغلب قرینه و وسیعتر است، در حالی که ککومک معمولاً از نقاط کوچکتر و مجزا تشکیل میشود. هایپرپیگمنتیشن پس از التهاب نیز معمولاً دقیقاً در محلی ایجاد میشود که قبلاً جوش، زخم، سوختگی یا التهاب وجود داشته است.
همین شباهتها یک دلیل مهم برای پرهیز از درمان خودسرانه هستند. استفاده از مواد تحریککننده روی تشخیص اشتباه میتواند التهاب را بیشتر کند و لک را تیرهتر سازد.
ملاسما در کودکان و دوران بارداری
ملاسما معمولاً پس از بلوغ دیده میشود و بروز آن در کودکان غیرمعمول است. مشاهده لکههای جدید و گسترده در کودک بهتر است با تشخیص خودسرانه «ملاسما» ختم نشود و متخصص پوست علت را بررسی کند. (NCBI)
ملاسما در دوران بارداری
بارداری یکی از شناختهشدهترین محرکهای ملاسماست. بعضی لکهها پس از زایمان تدریجاً کمرنگ میشوند، ولی در همه افراد چنین اتفاقی نمیافتد. (American Academy of Dermatology)
یک هشدار مهم: بارداری زمان مناسبی برای آزمایش خودسرانه کرمهای روشنکننده نیست. انتخاب دارو در این دوره باید با پزشک انجام شود و آکادمی پوست آمریکا نیز توصیه میکند درمان اختصاصی ملاسما در بارداری با احتیاط دنبال شود. (American Academy of Dermatology)
روشهای درمان ملاسما
درمان ملاسما معمولاً ترکیبی است. محافظت از نور پایه درمان محسوب میشود و بسته به شرایط بیمار، داروی موضعی یا درمان کلینیکی به آن اضافه میشود. (American Academy of Dermatology)
پیلینگ، میکرونیدلینگ و روشهای کلینیکی
پیلینگهای شیمیایی، میکرونیدلینگ و برخی روشهای تخصصی ممکن است برای بیماران منتخب در نظر گرفته شوند. این روشها باید توسط پزشک و با توجه به رنگ پوست انجام شوند، زیرا التهاب پس از درمان میتواند به هایپرپیگمنتیشن بیشتر منجر شود.
لیزر ملاسما؛ همیشه انتخاب اول نیست
لیزر و دستگاههای مبتنی بر نور میتوانند در برخی بیماران کمککننده باشند، اما ملاسما بیماریای نیست که بتوان برای همه افراد وعده «پاک شدن قطعی با لیزر» داد. پوستهای مستعد لک حتی ممکن است پس از درمان تهاجمی دچار تیرگی مجدد شوند.
توصیه متخصص این است که شدت ملاسما، رنگ پوست، عمق احتمالی رنگدانه و سابقه درمان قبل از انتخاب روشهای دستگاهی بررسی شود. درمان ملاسما بیشتر شبیه مدیریت یک بیماری مزمن است تا پاک کردن یک لکه در یک جلسه.
درمان دارویی ملاسما
هیدروکینون یکی از درمانهای شناختهشده ملاسماست و میتواند تولید رنگدانه را کاهش دهد. در برخی بیماران از ترکیب هیدروکینون، ترتینوئین و یک کورتیکواستروئید موضعی استفاده میشود. (American Academy of Dermatology)
آزلائیک اسید، کوجیک اسید و ویتامین C نیز بسته به شرایط فرد میتوانند در برنامه درمانی قرار گیرند. انتخاب غلظت و مدت استفاده اهمیت دارد، چون تحریک پوست خودش میتواند لک را تشدید کند. (American Academy of Dermatology)
ترانگزامیک اسید و درمان موارد مقاوم
ترانگزامیک اسید موضعی یا خوراکی در برخی موارد مقاوم به درمان استفاده میشود. نوع خوراکی برای همه مناسب نیست و سابقه لخته خون باید حتماً پیش از تجویز با پزشک مطرح شود. (American Academy of Dermatology)
این نمونه خوبی از جایی است که «قویتر بودن دارو» الزاماً به معنی «بهتر بودن انتخاب» نیست. ارزیابی خطرات فردی بخشی از درمان حرفهای ملاسماست.
درمان خانگی ملاسما
مراقبت خانگی در ملاسما اهمیت زیادی دارد، اما با درمانهای سنتی و مواد تحریککننده تفاوت دارد. مفیدترین کارهایی که در خانه میتوان انجام داد، محافظت منظم از نور و استفاده از محصولات پوستی ملایم است. (American Academy of Dermatology)
استفاده از آبلیمو، جوش شیرین یا ترکیبات اسیدی خانگی توصیه نمیشود. این مواد میتوانند سد دفاعی پوست را تخریب کنند و با ایجاد التهاب، تیرگی پس از التهاب را به ملاسما اضافه کنند.
اگر محصولی هنگام استفاده بهوضوح پوست را میسوزاند یا میگزد، این واکنش را نباید نشانه «اثر کردن ضدلک» دانست. آکادمی پوست آمریکا محصولات ملایم و بدون عطر را ترجیح میدهد، زیرا تحریک پوست ممکن است لکههای تیره را بدتر کند. (American Academy of Dermatology)
رژیم غذایی مناسب برای ملاسما
هیچ رژیم غذایی مشخصی وجود ندارد که طبق شواهد معتبر بتواند ملاسما را درمان یا پاک کند. بنابراین وعدههایی مثل «رفع قطعی لک بارداری با یک ماده غذایی» پشتوانه علمی کافی ندارند.
داشتن رژیم متعادل شامل سبزیجات، میوه، منابع پروتئینی و چربیهای سالم برای سلامت عمومی پوست مفید است، اما جایگزین ضدآفتاب یا درمان پزشکی نمیشود. مکملهای پوستی نیز بهتر است بدون تشخیص کمبود تغذیهای یا توصیه پزشک مصرف نشوند.
پیشگیری از ملاسما
پیشگیری کامل همیشه ممکن نیست، مخصوصاً وقتی زمینه ژنتیکی یا تغییرات هورمونی وجود دارد. با این حال میتوان مهمترین محرک قابل کنترل، یعنی نور، را بهطور جدی مدیریت کرد.
بهترین ضدآفتاب و روتین مراقبت از پوست برای ملاسما
ضدآفتاب باید طیفگسترده و حداقل SPF 30 داشته باشد. آکادمی پوست آمریکا توصیه میکند هنگام حضور در فضای باز، ضدآفتاب تقریباً هر دو ساعت و همچنین پس از شنا یا تعریق تجدید شود. (American Academy of Dermatology)
برای ملاسما، ضدآفتاب رنگی حاوی اکسید آهن مزیت مهمی دارد؛ چون علاوه بر اشعه UV، در کاهش اثر نور مرئی نیز کمککننده است. کلاه لبهپهن و قرار گرفتن در سایه مکمل ضدآفتاب هستند، نه جایگزین آن. (American Academy of Dermatology)
اشتباهاتی که احتمال بازگشت لک را بیشتر میکنند
چند رفتار میتواند نتیجه درمان را خراب کند:
- قطع ضدآفتاب پس از کمرنگ شدن لک
- استفاده مداوم از ترکیبات لایهبردار تحریککننده
- تغییر پیدرپی درمان بدون فرصت کافی برای اثرگذاری
- استفاده خودسرانه از هیدروکینون یا داروهای ترکیبی
- انتظار درمان قطعی و همیشگی از یک جلسه لیزر
- قرار گرفتن طولانی در آفتاب بدون کلاه و محافظت کافی
عوارض و خطرات ملاسما
خود ملاسما تهدیدی برای سلامت جسمی ایجاد نمیکند. مهمترین پیامد آن تأثیر ظاهری و روانی است و در بعضی افراد میتواند کیفیت زندگی را کاهش دهد. (DermNet®)
ریسک مهمتر گاهی از درمان نادرست میآید. درمانهای قوی، لایهبرداری نامناسب یا التهاب مکرر میتوانند لک را بیشتر کنند، خصوصاً در پوستهایی که به هایپرپیگمنتیشن پس از التهاب مستعد هستند.
اگر لک تازهای سریع تغییر میکند، فقط در یک سمت قرار دارد، برجسته یا زخمی شده یا با خونریزی همراه است، تشخیص ملاسما نباید بدون معاینه قطعی فرض شود.
طول درمان ملاسما چقدر است؟
ملاسما معمولاً طی چند روز یا چند هفته از بین نمیرود. طبق آکادمی پوست آمریکا، در بسیاری از برنامههای درمانی حدود ۳ تا ۱۲ ماه زمان لازم است تا نتیجه قابل توجه دیده شود. (American Academy of Dermatology)
این مدت برای همه یکسان نیست. ملاسما اپیدرمال، مدت ابتلای کوتاهتر و رعایت دقیق محافظت از نور معمولاً شرایط مساعدتری ایجاد میکنند، در حالی که نوع درمال و ملاسما قدیمی میتوانند مقاومتر باشند. (American Academy of Dermatology)
آیا ملاسما بعد از درمان برمیگردد؟
بله، عود ملاسما شایع است. حتی پس از پاسخ خوب به درمان، تماس مداوم با نور خورشید یا بازگشت یک محرک میتواند لکهها را دوباره پررنگ کند. (American Academy of Dermatology)
از دید عملی، بیمارانی که محافظت از نور را جزئی از روتین دائمی خود میکنند، شانس بیشتری برای حفظ نتیجه دارند. بنابراین پایان دوره کرم درمانی به معنی پایان مراقبت از ملاسما نیست.
سوالات متداول درباره ملاسما و لک بارداری
آیا ملاسما برای همیشه باقی میماند؟
نه همیشه. ملاسما ناشی از بارداری یا بعضی محرکها ممکن است پس از حذف عامل کمرنگ شود، اما در برخی افراد سالها یا حتی مدت بسیار طولانی باقی میماند. (American Academy of Dermatology)
آیا ملاسما فقط در زنان باردار ایجاد میشود؟
خیر. زنان غیرباردار و مردان نیز ممکن است دچار ملاسما شوند. بارداری فقط یکی از عوامل محرک شناختهشده است.
آیا لک بارداری بعد از زایمان از بین میرود؟
در برخی زنان لکهها پس از زایمان بهتدریج کمرنگ میشوند. با این حال تضمینی برای محو کامل وجود ندارد و محافظت از نور همچنان اهمیت دارد. (American Academy of Dermatology)
آیا درمان خانگی ملاسما را کاملاً از بین میبرد؟
هیچ درمان خانگی سادهای برای حذف قطعی ملاسما اثبات نشده است. مراقبت صحیح در خانه میتواند کنترل بیماری را بهتر کند، اما موارد پایدار معمولاً به برنامه درمانی تخصصی نیاز دارند.
آیا لیزر میتواند ملاسما را بدتر کند؟
در برخی افراد، بله. التهاب یا انتخاب نامناسب روش دستگاهی میتواند باعث افزایش رنگدانه شود. به همین دلیل انتخاب لیزر باید پس از ارزیابی نوع پوست و ملاسما انجام شود.
چه زمانی باید به متخصص پوست مراجعه کرد؟
اگر تشخیص لک مشخص نیست، ملاسما رو به گسترش است یا درمانهای قبلی نتیجه ندادهاند، معاینه متخصص پوست منطقی است. زنان باردار و افرادی که قصد استفاده از داروهای قوی ضدلک دارند نیز بهتر است پیش از شروع درمان مشورت پزشکی داشته باشند.
نتیجهگیری
ملاسما یا لک بارداری یک اختلال خوشخیم اما گاهی سرسخت رنگدانهای پوست است. بارداری، تغییرات هورمونی، زمینه ژنتیکی و بهویژه نور خورشید میتوانند در ایجاد یا تشدید آن نقش داشته باشند.
درمان موفق ملاسما معمولاً با یک محصول یا اقدام سریع حاصل نمیشود. ضدآفتاب مناسب، کاهش مواجهه با نور، مراقبت ملایم از پوست و در صورت نیاز داروهایی مانند هیدروکینون، آزلائیک اسید یا درمانهای تخصصی باید بر اساس شرایط هر فرد انتخاب شوند.
مهمتر از همه، ملاسما را نباید با وعده «درمان قطعی و فوری» دنبال کرد. تشخیص درست، صبر در درمان و پیشگیری از تحریک پوست سه بخش کلیدی مدیریت این بیماری هستند؛ مخصوصاً در دوران بارداری یا زمانی که لکهها نسبت به درمانهای معمول مقاوم شدهاند.
