بیماری های تشنجی

بیماری‌های تشنجی؛ طوفان الکتریکی در مغز

تشنج یک بیماری واحد نیست، بلکه یک طیف گسترده از اختلالات است. وقتی فردی برای اولین بار دچار تشنج می‌شود، لزوماً به این معنی نیست که صرع دارد. تشنج می‌تواند ناشی از تب بالا، افت قند خون یا ضربه به سر باشد. اما اگر تشنج‌ها بدون دلیل مشخص و به صورت تکرار شونده رخ دهند، آنگاه تشخیص “صرع” مطرح می‌شود. صرع یکی از قدیمی‌ترین بیماری‌های شناخته شده بشر است و متأسفانه در طول تاریخ با خرافات زیادی همراه بوده است. امروزه می‌دانیم که صرع یک بیماری فیزیکی قابل مدیریت است و افراد مبتلا به آن می‌توانند زندگی کاملاً عادی، موفق و پویایی داشته باشند، به شرط آنکه بیماری به درستی تشخیص داده شده و درمان شود.

درک مکانیسم تشنج به ما کمک می‌کند تا از ترس بی‌جا دوری کنیم. مغز انسان دارای دو نوع پیام‌رسان اصلی است: پیام‌رسان‌های تحریک‌کننده (که نورون‌ها را فعال می‌کنند) و پیام‌رسان‌های بازدارنده (که نورون‌ها را آرام می‌کنند). در یک مغز سالم، تعادل دقیقی بین این دو وجود دارد. در بیماری‌های تشنجی، کفه ترازو به نفع تحریک‌کننده‌ها سنگین می‌شود یا سیستم‌های بازدارنده ضعیف عمل می‌کنند. نتیجه این عدم تعادل، تخلیه الکتریکی ناگهانی است که بسته به اینکه در کجای مغز رخ دهد، علائم متفاوتی ایجاد می‌کند. ممکن است فقط باعث پرش یک دست شود، یا کل هوشیاری فرد را مختل کند.

پیشگیری از بیماری‌های تشنجی

پیشگیری از تشنج دارای دو جنبه است: پیشگیری از ابتلا به صرع و پیشگیری از بروز حمله در فردی که مبتلا به صرع است. در مورد پیشگیری از ابتلا، بسیاری از موارد صرع (مانند انواع ژنتیکی) قابل پیشگیری نیستند، اما بخش بزرگی از آن‌ها که “صرع اکتسابی” نام دارند، با رعایت اصول ایمنی قابل اجتناب هستند. شایع‌ترین علت صرع در جوانان و بزرگسالان، ضربه به سر است. استفاده از کلاه ایمنی هنگام موتورسواری، دوچرخه‌سواری و اسکیت، بستن کمربند ایمنی در خودرو و رعایت ایمنی در محیط کار و ورزش، موثرترین راه‌های پیشگیری از آسیب‌های مغزی و صرع ناشی از آن هستند. همچنین پیشگیری از سکته‌های مغزی (با کنترل فشار خون، قند و چربی) در سالمندان، راه اصلی جلوگیری از صرع در سنین بالاست.

اما برای فردی که تشخیص صرع دارد، پیشگیری به معنای “کنترل محرک‌ها” است. مغز افراد مبتلا به صرع، آستانه تحریک پایین‌تری دارد و برخی عوامل محیطی می‌توانند مثل یک جرقه، انبار باروت را منفجر کنند. مهم‌ترین و شایع‌ترین محرک، کم‌خوابی است. خواب ناکافی یا بی‌نظم، فعالیت الکتریکی مغز را ناپایدار می‌کند. بیماران باید برنامه خواب بسیار منظمی داشته باشند و از شب‌زنده‌داری پرهیز کنند. استرس و اضطراب شدید نیز دومین عامل مهم است. تکنیک‌های مدیریت استرس، یوگا و تنفس عمیق می‌توانند به عنوان یک سپر دفاعی عمل کنند.

مصرف الکل و مواد مخدر، دشمن شماره یک بیماران تشنجی است. الکل نه تنها خود می‌تواند تشنج‌زا باشد، بلکه با داروهای ضدتشنج تداخل دارد و اثر آن‌ها را خنثی می‌کند. همچنین ترک ناگهانی الکل در افراد وابسته، می‌تواند منجر به تشنج‌های خطرناک شود. نورهای چشمک‌زن (مانند رقص نور در کنسرت‌ها یا بازی‌های ویدئویی با گرافیک خاص) در نوع خاصی از صرع به نام “صرع حساس به نور” می‌تواند حمله ایجاد کند. این افراد باید از عینک‌های آفتابی پلاریزه استفاده کنند و از این محیط‌ها دوری نمایند. رعایت دقیق زمان مصرف داروها نیز بخشی از پیشگیری است؛ حتی فراموش کردن یک دوز دارو می‌تواند سطح خونی آن را پایین آورده و باعث تشنج شود.

روش‌های درمان بیماری‌های تشنجی

درمان بیماری‌های تشنجی در دهه‌های اخیر پیشرفت‌های شگفت‌انگیزی داشته است و دیگر محدود به چند قرص خواب‌آور قدیمی نیست. هدف اصلی درمان، رسیدن به وضعیت “بدون تشنج” (Seizure-free) با کمترین عوارض جانبی است. خط اول درمان همیشه دارو درمانی است. حدود ۷۰ درصد از بیماران مبتلا به صرع با مصرف یک یا چند دارو می‌توانند تشنج‌های خود را به طور کامل کنترل کنند. انتخاب نوع دارو بستگی به نوع تشنج، سن بیمار، جنسیت و سایر بیماری‌های همراه دارد. این داروها تشنج را درمان نمی‌کنند، بلکه مانند یک ترمز عمل کرده و جلوی شعله‌ور شدن فعالیت الکتریکی مغز را می‌گیرند.

برای ۳۰ درصد باقی‌مانده که به داروها پاسخ نمی‌دهند (صرع مقاوم به درمان)، گزینه‌های دیگری روی میز است. یکی از مهم‌ترین آن‌ها جراحی صرع است. اگر کانون تشنج در مغز (محلی که جرقه اول از آنجا شروع می‌شود) در یک نقطه مشخص و محدود باشد و برداشتن آن آسیبی به عملکردهای حیاتی مثل تکلم یا بینایی نزند، جراح آن بخش کوچک از بافت مغز را برمی‌دارد. این روش می‌تواند در بسیاری از موارد باعث بهبودی کامل شود. پیشرفت‌های تکنولوژی نقشه‌برداری مغز، دقت این جراحی‌ها را بسیار بالا برده است.

روش‌های “تحریک عصبی” (Neurostimulation) گزینه بعدی هستند. دستگاهی شبیه به ضربان‌ساز قلب (Pacemaker) در زیر پوست سینه کار گذاشته می‌شود و سیم آن به “عصب واگ” در گردن متصل می‌شود (VNS). این دستگاه به طور منظم پالس‌های الکتریکی ملایمی به مغز می‌فرستد که می‌تواند جلوی شروع تشنج را بگیرد یا شدت آن را کم کند. روش جدیدتر، تحریک واکنش‌گر عصبی (RNS) است که الکترودها مستقیماً روی مغز قرار می‌گیرند و هرگاه فعالیت غیرطبیعی را حس کنند، پالس متوقف‌کننده می‌فرستند. رژیم‌های غذایی خاص مانند رژیم کتوژنیک نیز به عنوان یک روش درمانی معتبر، به خصوص در کودکان، جایگاه ویژه‌ای دارند.

نحوه تشخیص بیماری‌های تشنجی

تشخیص صرع مانند حل کردن یک معمای پلیسی است. پزشک باید قطعات مختلف پازل را کنار هم بگذارد تا به تصویر نهایی برسد. اولین و مهم‌ترین قطعه، “شرح حال” است. از آنجا که بیمار معمولاً در حین تشنج هوشیار نیست، توضیحات شاهدان عینی (خانواده یا دوستان) حیاتی است. پزشک می‌پرسد: قبل از تشنج چه می‌کرد؟ آیا چشمانش باز بود؟ دست و پایش چگونه حرکت می‌کرد؟ بعد از تشنج چقدر طول کشید تا هوشیار شود؟ فیلم گرفتن از تشنج با موبایل توسط اطرافیان، کمک بزرگی به پزشک برای تشخیص نوع تشنج می‌کند.

ابزار استاندارد و اصلی تشخیص، نوار مغز یا EEG (الکتروآنسفالوگرافی) است. در این آزمایش، الکترودهایی روی پوست سر قرار می‌گیرند تا امواج الکتریکی مغز را ثبت کنند. نوار مغز می‌تواند الگوهای خاصی از امواج نوک‌تیز (Spike) را نشان دهد که نشانه آمادگی مغز برای تشنج است. البته طبیعی بودن نوار مغز، صرع را رد نمی‌کند، زیرا ممکن است در آن لحظه مغز آرام باشد. گاهی نیاز است بیمار ۲۴ ساعت یا بیشتر در بیمارستان تحت نظر باشد و همزمان نوار مغز و فیلم‌برداری (Video-EEG Monitoring) انجام شود تا لحظه تشنج ثبت گردد.

تصویربرداری از مغز، معمولاً با MRI (ام‌آر‌آی)، گام بعدی است. MRI با دقت بالا ساختار مغز را نشان می‌دهد و پزشک به دنبال ضایعاتی مانند تومور، کیست، بافت اسکار ناشی از ضربه‌های قدیمی، یا ناهنجاری‌های مادرزادی در شکل‌گیری مغز می‌گردد که می‌توانند کانون تشنج باشند. آزمایش خون نیز انجام می‌شود تا علل متابولیک مانند افت قند خون، کمبود کلسیم یا منیزیم و مشکلات کلیوی و کبدی که می‌توانند باعث تشنج شوند، بررسی گردند. تشخیص دقیق نوع تشنج (کانونی یا ژنرالیزه) بسیار مهم است زیرا داروی انتخابی برای هر کدام متفاوت است.

نشانه‌های بیماری (فراتر از لرزش)

وقتی صحبت از تشنج می‌شود، اکثر مردم فردی را تصور می‌کنند که روی زمین افتاده و بدنش به شدت می‌لرزد. این نوع تشنج که به آن “تونیک-کلونیک” می‌گویند، تنها یکی از انواع تشنج است. نشانه‌های تشنج بسیار متنوع‌تر از این تصویر کلیشه‌ای است و بستگی دارد کدام قسمت مغز درگیر شده باشد. تشنج‌ها به دو دسته کلی “کانونی” (شروع از یک نقطه مغز) و “ژنرالیزه” (درگیری کل مغز) تقسیم می‌شوند.

در تشنج‌های کانونی، فرد ممکن است هوشیاری خود را از دست ندهد. علائم می‌تواند شامل احساسات عجیب و غریب باشد؛ مثلاً فرد ناگهان بوی لاستیک سوخته حس می‌کند (توهم بویایی)، یا احساس ترس ناگهانی و بی‌دلیل دارد، یا حس می‌کند محیط اطرافش آشناست (دژاوو). گاهی فقط یک دست یا پا شروع به پرش می‌کند. در نوعی دیگر که هوشیاری مختل می‌شود، فرد ممکن است به فضا خیره شود و حرکات تکراری بی‌هدف انجام دهد، مثل ملچ‌ملوچ کردن، مالیدن دست‌ها به هم یا ور رفتن با دکمه لباس، و به صدا زدن پاسخ ندهد.

در تشنج‌های ژنرالیزه، شایع‌ترین نوع در کودکان “تشنج ابسنس” (Absence) یا صرع کوچک است. در این حالت کودک ناگهان برای چند ثانیه (مثلاً ۱۰ ثانیه) به یک نقطه خیره می‌شود، پلک می‌زند و ارتباطش با محیط قطع می‌شود. معلم ممکن است فکر کند کودک در رویا فرو رفته است. این حملات می‌تواند ده‌ها بار در روز رخ دهد. تشنج‌های “میوکلونیک” به صورت پرش‌های ناگهانی و کوتاه عضلات (مثل شوک الکتریکی) ظاهر می‌شوند، انگار که فرد ترسیده است. و در نهایت تشنج بزرگ (تونیک-کلونیک) که با فریاد کشیدن (خروج هوا از ریه)، سفتی عضلات (فاز تونیک)، زمین خوردن و سپس لرزش‌های ریتمیک (فاز کلونیک) همراه است و پس از آن بیمار دچار گیجی و خواب‌آلودگی شدید می‌شود.

اسم‌های دیگر بیماری و اصطلاحات رایج

در زبان فارسی و متون پزشکی، واژه‌های مختلفی برای اشاره به این وضعیت استفاده می‌شود. کلمه “تشنج” (Seizure) به خودِ رویداد حمله اشاره دارد، در حالی که “صرع” (Epilepsy) نام بیماری زمینه‌ای است که باعث تکرار تشنج‌ها می‌شود. در گذشته از اصطلاحات “صرع بزرگ” (Grand Mal) برای تشنج‌های شدید لرزشی و “صرع کوچک” (Petit Mal) برای تشنج‌های خیره شدن استفاده می‌شد. اگرچه این نام‌ها هنوز در بین مردم رایج است، اما در پزشکی مدرن با نام‌های دقیق‌تری جایگزین شده‌اند.

امروزه پزشکان از اصطلاحات توصیفی استفاده می‌کنند. به جای صرع بزرگ، از “تشنج تونیک-کلونیک ژنرالیزه” استفاده می‌شود. به جای صرع کوچک، “تشنج ابسنس” (Absence) گفته می‌شود. تشنج‌هایی که قبلاً “پارشیال” یا جزئی نامیده می‌شدند، اکنون “تشنج‌های کانونی” (Focal Onset) نام دارند که خود به دو دسته “با هوشیاری محفوظ” و “با اختلال هوشیاری” تقسیم می‌شوند.

اصطلاح دیگری که باید بشناسید، “تشنج‌های کاذب” یا PNES (تشنج‌های غیرصرعی با منشا روانشناختی) است. این حملات ظاهری کاملاً شبیه به صرع دارند اما ناشی از تخلیه الکتریکی مغز نیستند، بلکه واکنش ناخودآگاه بدن به فشارهای روانی و استرس‌های شدید هستند. تشخیص این نوع از صرع واقعی بسیار مهم است زیرا درمان آن داروی ضدتشنج نیست، بلکه روان‌درمانی است. همچنین واژه “ریسه رفتن” در کودکان که با حبس نفس و کبودی همراه است، اغلب با تشنج اشتباه گرفته می‌شود اما ماهیت متفاوتی دارد.

تفاوت بیماری در مردان و زنان

صرع در زنان و مردان چالش‌های متفاوتی ایجاد می‌کند. در زنان، نوسانات هورمونی نقش بسیار پررنگی دارد. بسیاری از زنان مبتلا به صرع متوجه می‌شوند که تشنج‌هایشان در زمان‌های خاصی از سیکل قاعدگی (معمولاً نزدیک به پریود یا زمان تخمک‌گذاری) بیشتر می‌شود. به این نوع صرع، “صرع کاتامنیال” (Catamenial Epilepsy) می‌گویند. علت آن اثرات متضاد هورمون‌هاست؛ استروژن باعث تحریک مغز می‌شود و پروژسترون اثر آرام‌بخش دارد. تغییر نسبت این دو هورمون می‌تواند ماشه تشنج باشد.

همچنین زنان مبتلا به صرع باید در مورد روش‌های پیشگیری از بارداری دقت کنند. برخی داروهای ضدتشنج باعث می‌شوند قرص‌های ضدبارداری اثر خود را از دست بدهند و منجر به بارداری ناخواسته شوند. موضوع یائسگی و پوکی استخوان نیز در زنان مهم است، زیرا مصرف طولانی مدت برخی داروهای صرع می‌تواند تراکم استخوان را کاهش دهد.

در مردان، اگرچه نوسانات هورمونی ماهانه وجود ندارد، اما آمار ابتلا به صرع کمی متفاوت است. مردان بیشتر در معرض صرع‌های ناشی از تروما (ضربه) و تصادفات هستند. همچنین مسائل مربوط به سلامت جنسی و باروری در مردان مبتلا نیز مطرح است؛ برخی داروها ممکن است بر تعداد اسپرم یا میل جنسی تأثیر بگذارند. علاوه بر این، مردان مبتلا به صرع با چالش‌های اجتماعی خاصی مانند محدودیت در رانندگی و انتخاب شغل مواجه هستند که می‌تواند بر اعتماد به نفس و نقش اجتماعی آن‌ها تأثیر بگذارد.

علت ابتلا به بیماری‌های تشنجی

علت صرع مانند رنگین‌کمانی از عوامل مختلف است که بسته به سن شروع بیماری، متفاوت است. در نوزادان، شایع‌ترین علل شامل کمبود اکسیژن هنگام تولد (هیپوکسی)، عفونت‌های مغزی، ناهنجاری‌های مادرزادی در ساختار مغز و مشکلات متابولیک (مثل پایین بودن قند یا کلسیم خون) است. در کودکان و نوجوانان، عوامل ژنتیکی نقش پررنگی دارند. بسیاری از انواع صرع در این سنین علت مشخص ساختاری ندارند و به دلیل جهش‌های ژنی رخ می‌دهند که بر کانال‌های یونی سلول‌های مغز اثر می‌گذارند. عفونت‌ها (مثل مننژیت) و تب‌های شدید نیز می‌توانند در این سنین عامل تشنج باشند.

در بزرگسالان، ضربه به سر ناشی از تصادفات رانندگی، سقوط یا ورزش‌های خشن یکی از علل اصلی است. تومورهای مغزی نیز معمولاً در سنین بزرگسالی خود را با تشنج نشان می‌دهند. مصرف الکل و مواد مخدر (یا ترک آن‌ها) نیز می‌تواند باعث تشنج شود. در سالمندان، سکته مغزی (ایسکمیک یا خونریزی دهنده) شایع‌ترین علت صرع است. بافت مغزی که در اثر سکته آسیب دیده، می‌تواند به کانون تولید امواج غیرطبیعی تبدیل شود. همچنین بیماری‌های تحلیل برنده مغز مانند آلزایمر نیز با خطر بالای تشنج همراه هستند.

با وجود تمام پیشرفت‌های پزشکی، هنوز در حدود نیمی از موارد (۵۰ درصد)، پزشکان نمی‌توانند علت دقیق و مشخصی برای صرع پیدا کنند. به این موارد “صرع ایدیوپاتیک” یا با علت ناشناخته می‌گویند. البته دانشمندان معتقدند بسیاری از این موارد ناشناخته نیز ریشه ژنتیکی ظریفی دارند که هنوز علم ما قادر به کشف آن‌ها نیست.

درمان دارویی (نبرد شیمیایی در مغز)

داروهای ضدتشنج (Anti-Epileptic Drugs یا AEDs) خط مقدم درمان هستند. تنوع این داروها بسیار زیاد است و به دو دسته نسل قدیم و نسل جدید تقسیم می‌شوند. مکانیسم کلی آن‌ها کاهش تحریک‌پذیری نورون‌هاست، یا از طریق مسدود کردن کانال‌های سدیم و کلسیم (که مسئول انتقال پیام تحریک هستند) و یا از طریق تقویت سیستم GABA (که سیستم ترمز مغز است).

داروهای معروف و پرکاربرد شامل “سدیم والپروات” (Depakine)، “کاربامازپین” (Tegretol)، “لاموتریژین”، “لوتیراستام” (Keppra) و “فنی‌توئین” هستند. انتخاب دارو یک هنر پزشکی است. مثلاً برای زنان جوان، والپروات به دلیل خطرات برای جنین احتمالی، کمتر تجویز می‌شود. برای سالمندان، تداخلات دارویی مهم است. شروع درمان معمولاً با دوز کم است و به تدریج افزایش می‌یابد تا بدن عادت کند.

مهم‌ترین اصل در درمان دارویی، پایبندی (Adherence) است. داروهای صرع باید دقیقاً سر ساعت مصرف شوند تا سطح آن‌ها در خون ثابت بماند. قطع ناگهانی این داروها بسیار خطرناک است و می‌تواند منجر به وضعیت اورژانسی “تشنج پایدار” شود. عوارض جانبی داروها می‌تواند شامل خواب‌آلودگی، سرگیجه، تغییرات وزن، ریزش مو یا تغییرات خلقی باشد. پزشک تلاش می‌کند با تنظیم دوز یا تغییر نوع دارو، این عوارض را به حداقل برساند. بیماران نباید خودسرانه به دلیل عوارض، دارو را قطع کنند.

درمان خانگی و سبک زندگی

باید با صراحت گفت که هیچ درمان خانگی یا گیاهی وجود ندارد که بتواند جایگزین داروهای ضدتشنج شود. قطع دارو و روی آوردن به دمنوش‌ها می‌تواند عواقب مرگبار داشته باشد. با این حال، درمان‌های خانگی به معنای اصلاح سبک زندگی، نقش مکمل بسیار مهمی دارند.

مدیریت خواب، مهم‌ترین درمان خانگی است. خواب کافی (۷ تا ۸ ساعت در شب) برای ترمیم مدارهای مغزی ضروری است. پرهیز از الکل و مواد محرک یک قانون طلایی است. ورزش منظم و ملایم (مانند پیاده‌روی، شنا با نظارت، یوگا) می‌تواند با کاهش استرس و بهبود خواب، به کنترل تشنج کمک کند. البته باید از ورزش‌های پرخطر (مثل کوهنوردی تنهایی یا غواصی) پرهیز کرد.

تکنیک‌های آرام‌سازی ذهن (Mindfulness) و مدیتیشن می‌توانند سطح اضطراب را کاهش دهند و از آنجا که استرس یک محرک قوی است، این روش‌ها به طور غیرمستقیم تشنج را کم می‌کنند. ایمن‌سازی خانه نیز بخشی از مراقبت خانگی است: استفاده از فرش‌های نرم، پوشاندن لبه‌های تیز میزها، استفاده از دوش به جای وان حمام (برای جلوگیری از غرق شدگی در صورت تشنج) و عدم قفل کردن درب حمام و دستشویی، اقداماتی هستند که امنیت بیمار را تضمین می‌کنند.

رژیم غذایی مناسب (رژیم کتوژنیک)

تغذیه در اکثر بیماران صرعی همان تغذیه سالم و متعادل است، اما برای گروه خاصی از بیماران (معمولاً کودکان با صرع مقاوم به دارو)، رژیم غذایی یک درمان قدرتمند محسوب می‌شود. معروف‌ترین آن رژیم کتوژنیک است. این رژیم دارای چربی بسیار بالا، پروتئین کافی و کربوهیدرات (قند و نشاسته) بسیار بسیار کم است.

وقتی کربوهیدرات بدن کم می‌شود، بدن مجبور می‌شود برای تامین انرژی به جای قند، چربی بسوزاند. محصول سوختن چربی، موادی به نام “کتون” هستند. کتون‌ها وارد مغز می‌شوند و تغییراتی در متابولیسم نورون‌ها ایجاد می‌کنند که باعث ثبات الکتریکی و کاهش تشنج می‌شود. این رژیم بسیار سخت‌گیرانه است و باید حتماً تحت نظر متخصص تغذیه و نورولوژیست انجام شود، زیرا نیاز به محاسبه دقیق گرم به گرم مواد غذایی دارد و می‌تواند عوارضی مثل سنگ کلیه یا یبوست داشته باشد.

نسخه‌های تعدیل‌شده‌تری از این رژیم مانند “رژیم اتکینز اصلاح شده” (Modified Atkins) نیز وجود دارد که کمی آزادتر است و برای بزرگسالان راحت‌تر اجرا می‌شود. همچنین رژیم‌های با “شاخص گلایسمی پایین” (LGIT) که از نوسانات شدید قند خون جلوگیری می‌کنند، برای برخی بیماران مفید هستند. به طور کلی، پرهیز از گرسنگی طولانی مدت و افت قند خون برای همه بیماران توصیه می‌شود.

عوارض و خطرات بیماری‌های تشنجی

زندگی با صرع کنترل نشده می‌تواند خطراتی به همراه داشته باشد. شایع‌ترین خطر، آسیب‌های فیزیکی ناشی از زمین خوردن حین تشنج است: شکستگی استخوان، کبودی، سوختگی (اگر تشنج کنار اجاق گاز رخ دهد) و غرق شدگی (در استخر یا وان). رانندگی برای افراد مبتلا تا زمانی که تشنج‌شان کاملاً کنترل نشده باشد (معمولاً طبق قانون ۱ تا ۲ سال بدون تشنج)، ممنوع است.

خطرناک‌ترین عارضه، تشنج پایدار یا “استاتوس اپیلپتیکوس” (Status Epilepticus) است. اگر تشنج بیش از ۵ دقیقه طول بکشد یا تشنج‌ها پشت سر هم رخ دهند بدون اینکه فرد هوشیاری خود را بازیابد، یک اورژانس واقعی پزشکی است. در این حالت مغز با کمبود اکسیژن مواجه می‌شود و خطر آسیب دائمی مغزی یا مرگ وجود دارد و نیاز به تزریق فوری داروهای وریدی است.

پدیده‌ای به نام SUDEP (مرگ ناگهانی و غیرمنتظره در صرع) نیز وجود دارد که بسیار نادر است (۱ در ۱۰۰۰) اما باید شناخته شود. این اتفاق معمولاً در خواب و در کسانی که تشنج‌های تونیک-کلونیک کنترل نشده دارند رخ می‌دهد. بهترین راه پیشگیری از SUDEP، مصرف منظم داروها و کنترل کامل تشنج است. عوارض روانی مانند افسردگی و اضطراب نیز در بیماران صرعی شایع‌تر از جمعیت عادی است و نیاز به توجه و درمان دارد.

تشنج در کودکان و دوران بارداری

در کودکان: یکی از شایع‌ترین انواع تشنج در کودکان خردسال (۶ ماه تا ۵ سال)، “تشنج ناشی از تب” (Febrile Seizure) است. این تشنج در اثر بالا رفتن ناگهانی دمای بدن هنگام عفونت رخ می‌دهد. اگرچه برای والدین بسیار ترسناک است، اما معمولاً خوش‌خیم بوده و باعث آسیب مغزی یا صرع دائمی نمی‌شود. در سنین مدرسه، تشنج‌های ابسنس (خیره شدن) ممکن است باعث افت تحصیلی شوند که با تشخیص و درمان به موقع، کودک به وضعیت عادی برمی‌گردد.

در دوران بارداری: اکثر زنان مبتلا به صرع (بیش از ۹۰ درصد) بارداری سالم و نوزادان سالمی خواهند داشت. اما نیاز به برنامه‌ریزی دقیق دارد. برخی داروهای صرع (به ویژه والپروات) می‌توانند خطر ناهنجاری‌های مادرزادی جنین را افزایش دهند. بنابراین، قبل از بارداری باید با پزشک مشورت شود تا در صورت امکان دارو به انواع ایمن‌تر تغییر یابد یا دوز آن تنظیم شود. مصرف اسید فولیک با دوز بالا (معمولاً ۵ میلی‌گرم) ماه‌ها قبل از بارداری برای پیشگیری از نقایص عصبی در نوزاد ضروری است. در طول بارداری، سطح داروی ضدتشنج در خون مادر ممکن است تغییر کند و نیاز به پایش و تنظیم مداوم داشته باشد. هرگز نباید به خاطر ترس از دارو، آن را سرخود قطع کرد، زیرا تشنج مادر برای جنین خطرناک‌تر از داروست.

طول درمان چقدر است؟

آیا صرع یک بیماری مادام‌العمر است؟ نه لزوماً. حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد از افراد مبتلا به صرع می‌توانند با مصرف دارو تشنج خود را کنترل کنند. اگر فردی برای مدت طولانی (معمولاً ۲ تا ۵ سال) هیچ تشنجی نداشته باشد، پزشک ممکن است تصمیم بگیرد داروها را به تدریج قطع کند. این فرآیند “Tapering” نام دارد و باید بسیار آهسته و در طول چند ماه انجام شود.

در بسیاری از انواع صرع کودکان (مانند صرع ابسنس یا صرع رولاندیک)، کودک با رسیدن به سن بلوغ بیماری را “پشت سر می‌گذارد” (Outgrow) و دیگر نیازی به دارو نخواهد داشت. اما در برخی انواع دیگر (مثل صرع میوکلونیک جوانان)، نیاز به مصرف دارو ممکن است تا پایان عمر وجود داشته باشد. برای کسانی که جراحی صرع انجام می‌دهند، شانس قطع کامل دارو بسیار بالاست. بنابراین طول درمان برای هر فرد منحصر به فرد است و به نوع صرع، علت آن و پاسخ به درمان بستگی دارد.

کمک‌های اولیه در زمان تشنج (آنچه باید انجام دهید)

دانستن کمک‌های اولیه تشنج برای هر کسی واجب است. اگر دیدید کسی دچار تشنج بزرگ (لرزش شدید) شد:

1. آرامش خود را حفظ کنید و زمان بگیرید (مدت تشنج مهم است).

2. بیمار را به آرامی روی زمین بخوابانید تا نیفتد.

3. اطراف او را خلوت کنید و اشیاء تیز و سفت را دور کنید تا به خودش آسیب نزند.

4. چیزی نرم (مثل کیف یا کاپشن تاشو) زیر سرش بگذارید.

5. او را به پهلو بچرخانید تا راه تنفسی باز بماند و بزاق یا استفراغ خارج شود.

6. هرگز چیزی در دهانش نگذارید (این باور غلط که زبانش را قورت می‌دهد خطرناک است؛ فک قفل می‌شود و ممکن است انگشت شما یا دندان بیمار بشکند).

7. سعی نکنید حرکات او را با زور متوقف کنید یا او را محکم بگیرید.

8. اگر تشنج بیش از ۵ دقیقه طول کشید، یا تشنج دوم بلافاصله شروع شد، یا بیمار باردار بود، یا در آب اتفاق افتاد، فوراً با اورژانس (۱۱۵) تماس بگیرید.

جمع‌بندی

بیماری‌های تشنجی و صرع، ناشی از اختلال در فعالیت الکتریکی مغز هستند که می‌توانند به صورت‌های مختلفی از خیره شدن ساده تا لرزش‌های شدید بدن ظاهر شوند. این بیماری با ابزارهایی مانند نوار مغز (EEG) و MRI تشخیص داده می‌شود و در اکثر موارد با داروهای ضدتشنج به خوبی قابل کنترل است. پیشگیری شامل پرهیز از محرک‌هایی مانند کم‌خوابی و استرس است. اگرچه این بیماری می‌تواند چالش‌هایی در زندگی ایجاد کند، اما با درمان صحیح، رژیم غذایی سالم و رعایت نکات ایمنی، فرد مبتلا می‌تواند زندگی کاملاً طبیعی داشته باشد. مهم‌ترین نکته برای اطرافیان، حفظ خونسردی و نذاشتن چیزی در دهان بیمار حین تشنج است.