بیماری فارنگوتانسلیت (Pharyngotonsillitis)
- بیماری فارنگوتانسلیت (Pharyngotonsillitis)؛ التهاب حلق و لوزهها و راهکارهای جامع
- پیشگیری از فارنگوتانسلیت
- روشهای درمان فارنگوتانسلیت
- نحوه تشخیص فارنگوتانسلیت
- نشانههای بیماری فارنگوتانسلیت
- اسمهای دیگر بیماری فارنگوتانسلیت
- تفاوت فارنگوتانسلیت در مردان و زنان
- علت ابتلا به فارنگوتانسلیت
- درمان دارویی فارنگوتانسلیت
- درمان خانگی فارنگوتانسلیت
- رژیم غذایی مناسب برای فارنگوتانسلیت
- عوارض و خطرات فارنگوتانسلیت
- فارنگوتانسلیت در کودکان و در دوران بارداری
- طول درمان فارنگوتانسلیت چقدر است؟
- نقش محیطهای بهداشتی و ایزولاسیون
بیماری فارنگوتانسلیت (Pharyngotonsillitis)؛ التهاب حلق و لوزهها و راهکارهای جامع
فارنگوتانسلیت یک اصطلاح پزشکی ترکیبی است که به التهاب همزمان حلق (فارنکس) و لوزهها (تونسیلها) اشاره دارد. اگرچه اغلب مردم با واژههای “گلودرد” یا “لوزتین” آشنا هستند، اما در دنیای پزشکی، زمانی که عفونت و التهاب هر دو ناحیه را به طور همزمان درگیر کند، از این واژه استفاده میشود. حلق، لولهای عضلانی در پشت بینی و دهان است که هوا و غذا از آن عبور میکنند و لوزهها، تودههای بافت لنفاوی در دو طرف گلو هستند که به عنوان نگهبانان سیستم ایمنی عمل میکنند. هنگامی که عوامل بیماریزا مانند ویروسها یا باکتریها به این سد دفاعی حمله میکنند، بافتها متورم، قرمز و دردناک میشوند.
این بیماری یکی از شایعترین علل مراجعه بیماران به مراکز درمانی، به ویژه در فصول سرد سال است. فارنگوتانسلیت میتواند افراد را در هر سنی درگیر کند، اما شیوع آن در کودکان و نوجوانان بسیار بیشتر است. درک ماهیت این بیماری اهمیت زیادی دارد، زیرا اگرچه اکثر موارد ویروسی هستند و خودبهخود بهبود مییابند، اما انواع باکتریایی آن در صورت عدم درمان میتوانند عوارض سیستمیک جدی مانند تب روماتیسمی یا مشکلات کلیوی ایجاد کنند. مکانیسم بیماری معمولاً با ورود میکروارگانیسم از طریق قطرات تنفسی آغاز میشود. پس از ورود، عامل بیماریزا به مخاط گلو میچسبد و تکثیر میشود که این امر پاسخ التهابی بدن را برمیانگیزد.
شدت بیماری میتواند از یک ناراحتی خفیف هنگام بلع تا درد شدید، تب بالا و ناتوانی در خوردن و آشامیدن متغیر باشد. تشخیص صحیح عامل ایجادکننده (ویروس یا باکتری) سنگ بنای درمان موفق است. استفاده بیرویه از آنتیبیوتیکها در موارد ویروسی، یکی از چالشهای بزرگ سیستم بهداشتی است که منجر به مقاومت دارویی میشود. بنابراین، آگاهی از علائم و سیر بیماری برای بیماران و والدین ضروری است تا بدانند چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنند و چه انتظاری از روند درمان داشته باشند.
پیشگیری از فارنگوتانسلیت
پیشگیری از فارنگوتانسلیت، مانند سایر عفونتهای تنفسی فوقانی، بر پایه قطع زنجیره انتقال میکروبها و تقویت سیستم دفاعی بدن استوار است. از آنجا که عوامل اصلی این بیماری (ویروسها و باکتریها) عمدتاً از طریق قطرات تنفسی ناشی از سرفه، عطسه یا صحبت کردن منتقل میشوند، رعایت بهداشت فردی خط مقدم پیشگیری است. شستشوی مکرر دستها با آب و صابون، بهویژه پس از حضور در اماکن عمومی و قبل از غذا خوردن، موثرترین راه برای از بین بردن عوامل بیماریزا است.
اجتناب از تماس نزدیک با افراد بیمار، عدم استفاده مشترک از وسایل شخصی مانند قاشق، لیوان، مسواک و حوله، و پوشاندن دهان و بینی هنگام عطسه و سرفه (ترجیحاً با دستمال کاغذی یا آرنج) از اصول اولیه بهداشتی هستند. در محیطهای شلوغ مانند مدارس و مهدکودکها، تهویه مناسب کلاسها و ضدعفونی کردن سطوح و اسباببازیها میتواند بار میکروبی محیط را کاهش دهد. تعویض مسواک پس از بهبودی از بیماری نیز توصیه میشود تا از ابتلای مجدد جلوگیری شود.
علاوه بر بهداشت فردی، شرایط محیطی و ساختمانی محل زندگی و کار نیز در سلامت دستگاه تنفسی نقش دارند. محیطهای مرطوب، سرد و دارای نوسانات دمایی شدید میتوانند سیستم ایمنی موضعی گلو را تضعیف کنند و بستر رشد کپکها و قارچها را فراهم آورند که خود محرک التهاب حلق هستند. استفاده از سیستمهای عایقبندی مدرن در ساختمانها برای حفظ دمای یکنواخت و جلوگیری از نفوذ رطوبت حیاتی است. در سولههای صنعتی و کشاورزی، استفاده از ساندویچ پانل ماموت به دلیل عایقبندی حرارتی و رطوبتی بالا، محیطی سالم و پایدار ایجاد میکند که ریسک بیماریهای تنفسی ناشی از شرایط نامناسب محیطی را در کارکنان یا دامها کاهش میدهد.
سبک زندگی سالم نیز نقش بسزایی در پیشگیری دارد. رژیم غذایی سرشار از ویتامینها (بهویژه ویتامین C و D)، خواب کافی و مدیریت استرس باعث تقویت سیستم ایمنی میشود. دوری از دود سیگار و قلیان (چه مصرف مستقیم و چه استنشاق دود دست دوم) بسیار مهم است، زیرا دود دخانیات باعث آسیب به مخاط گلو و فلج شدن مژکهای تنفسی میشود که وظیفه پاکسازی مجاری را دارند. واکسیناسیون علیه بیماریهایی مانند آنفولانزا و دیفتری نیز میتواند از بروز انواع خاصی از فارنگوتانسلیت جلوگیری کند.
روشهای درمان فارنگوتانسلیت
درمان فارنگوتانسلیت کاملاً وابسته به عامل ایجادکننده آن (ویروسی یا باکتریایی) است و تشخیص این موضوع بر عهده پزشک است. در اکثر موارد (حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد)، عامل بیماری ویروسی است (مانند ویروسهای سرماخوردگی، آنفولانزا یا مونوکلئوز). برای فارنگوتانسلیت ویروسی، هیچ درمان دارویی خاصی برای از بین بردن ویروس وجود ندارد و درمانها صرفاً “حمایتی” هستند. هدف از درمان حمایتی، کاهش علائم آزاردهنده تا زمان غلبه سیستم ایمنی بدن بر ویروس است. این شامل استراحت، مصرف مایعات و مسکنهاست.
اما اگر آزمایشها نشان دهند که عفونت باکتریایی است (معمولاً توسط باکتری استرپتوکوک گروه A)، درمان با آنتیبیوتیک ضروری است. هدف از تجویز آنتیبیوتیک در این موارد، نه تنها درمان سریعتر علائم، بلکه مهمتر از آن، پیشگیری از عوارض خطرناکی مانند تب روماتیسمی و آبسه لوزه و همچنین جلوگیری از انتقال بیماری به دیگران است. بیمار باید دوره کامل آنتیبیوتیک را حتی در صورت بهبودی زودهنگام علائم، به پایان برساند تا عفونت کاملاً ریشهکن شود.
در مواردی که فارنگوتانسلیت به صورت مزمن درآید (یعنی عفونت به طور مداوم تکرار شود) یا لوزهها آنقدر بزرگ شوند که باعث انسداد راه هوایی و وقفه تنفسی در خواب (آپنه) گردند، روشهای جراحی مد نظر قرار میگیرد. جراحی برداشتن لوزهها (تونسیلکتومی) و گاهی برداشتن لوزه سوم (آدنوئیدکتومی) گزینهای برای بیمارانی است که به درمانهای دارویی پاسخ نمیدهند. این جراحی امروزه با روشهای نوین و کمتهاجمی انجام میشود و دوره نقاهت نسبتاً کوتاهی دارد، اما همچنان به عنوان آخرین خط درمان در نظر گرفته میشود.
تخلیه آبسه یکی دیگر از روشهای درمانی تهاجمی است. اگر عفونت منجر به تجمع چرک در اطراف لوزه شود (آبسه پریتونسیلار)، پزشک باید با استفاده از سوزن یا برش جراحی، چرک را تخلیه کند، زیرا آنتیبیوتیکها به تنهایی نمیتوانند به داخل حفره آبسه نفوذ کنند. در تمام روشهای درمانی، هیدراتاسیون وریدی ممکن است برای بیمارانی که به دلیل درد شدید قادر به بلع مایعات نیستند و دچار کمآبی شدهاند، در بیمارستان انجام شود.
نحوه تشخیص فارنگوتانسلیت
تشخیص فارنگوتانسلیت با گرفتن شرح حال دقیق و معاینه فیزیکی توسط پزشک آغاز میشود. پزشک ابتدا درباره زمان شروع علائم، شدت درد، وجود تب و سایر علائم همراه سوال میکند. معاینه بالینی شامل بررسی دقیق دهان و حلق با استفاده از آبسلانگ (چوب معاینه) و چراغ قوه است. پزشک به دنبال نشانههایی مانند قرمزی شدید مخاط حلق، تورم لوزهها، وجود لکههای سفید یا زرد چرکی (اگزودا) روی لوزهها و دانههای قرمز روی سقف دهان (پتشی) میگردد.
لمس گردن بخش مهمی از معاینه است. پزشک با لمس دو طرف گردن و زیر فک، غدد لنفاوی را بررسی میکند. تورم و دردناک بودن غدد لنفاوی قدامی گردن معمولاً نشاندهنده عفونت استرپتوکوکی است، در حالی که در عفونتهای ویروسی ممکن است تورم کمتر باشد یا غدد لنفاوی خلفی درگیر شوند. همچنین معاینه گوشها و بینی برای بررسی گسترش عفونت انجام میشود.
برای تشخیص قطعی نوع میکروب، تستهای آزمایشگاهی ضروری هستند. استانداردترین روش، “کشت گلو” است. در این روش، پزشک با یک سواپ (چیزی شبیه گوشپاککن بلند) از ترشحات روی لوزهها و دیواره پشت حلق نمونهبرداری میکند. این نمونه در آزمایشگاه کشت داده میشود تا نوع باکتری مشخص شود. اگرچه این روش دقیق است، اما نتایج آن معمولاً ۲۴ تا ۴۸ ساعت طول میکشد.
به همین دلیل، امروزه از “تست سریع استرپتوکوک” (Rapid Strep Test) استفاده میشود. این تست میتواند در عرض چند دقیقه وجود آنتیژنهای باکتری استرپتوکوک را در مطب پزشک تشخیص دهد. اگر نتیجه مثبت باشد، درمان آنتیبیوتیک فوراً شروع میشود. اگر منفی باشد اما علائم بالینی قوی وجود داشته باشد، پزشک ممکن است منتظر نتیجه کشت بماند. در مواردی که شک به ویروس مونوکلئوز (بیماری بوسه) وجود دارد، آزمایش خون برای بررسی شمارش گلبولهای سفید و وجود آنتیبادیهای خاص انجام میشود.
نشانههای بیماری فارنگوتانسلیت
علائم فارنگوتانسلیت معمولاً به صورت ناگهانی ظاهر میشوند و میتوانند شدت متفاوتی داشته باشند. علامت اصلی و مشترک در تمام انواع، گلودرد شدید است که معمولاً هنگام بلع غذا یا حتی بزاق بدتر میشود (دیسفاژی). این درد ممکن است به گوشها نیز تیر بکشد، زیرا عصبدهی گلو و گوش مشترک است.
تب یکی دیگر از علائم شایع است. در نوع باکتریایی، تب معمولاً بالا (بالای ۳۸.۵ درجه) و ناگهانی است، در حالی که در نوع ویروسی ممکن است تب خفیفتر باشد. لرز، سردرد و دردهای عضلانی و بدنی نیز اغلب همراه با تب دیده میشوند. بوی بد دهان (Halitosis) نیز در فارنگوتانسلیت باکتریایی و چرکی بسیار رایج است که ناشی از فعالیت باکتریها و بافتهای مرده است.
تغییر صدا یا گرفتگی صدا (لارنژیت) ممکن است رخ دهد، به خصوص اگر التهاب به تارهای صوتی گسترش یابد. در معاینه ظاهری، لوزهها بزرگ و قرمز میشوند و ممکن است نقاط سفید یا نوارهای چرکی روی آنها دیده شود. زبان کوچک (اوولا) نیز ممکن است متورم و قرمز شود.
در نوع ویروسی، علائم دیگری مانند آبریزش بینی، سرفه، عطسه و قرمزی چشم (کنژنکتیویت) نیز معمولاً حضور دارند. وجود این علائم معمولاً پزشک را به سمت تشخیص ویروسی سوق میدهد، زیرا باکتری استرپتوکوک معمولاً باعث سرفه و آبریزش بینی نمیشود. در برخی موارد، بهویژه در کودکان، علائم گوارشی مانند دلدرد، تهوع و استفراغ نیز ممکن است دیده شود. بثورات پوستی ریز و قرمز رنگ (مانند کاغذ سنباده) میتواند نشانهای از مخملک باشد که عارضهای از عفونت استرپتوکوکی است.
اسمهای دیگر بیماری فارنگوتانسلیت
در متون پزشکی و همچنین در گفتگوهای عامیانه، نامهای مختلفی برای اشاره به وضعیتهای مشابه فارنگوتانسلیت به کار میرود که گاهی باعث سردرگمی میشود. واژه “فارنگوتانسلیت” (Pharyngotonsillitis) دقیقترین اصطلاح آناتومیک است که التهاب حلق و لوزه را توصیف میکند. با این حال، پزشکان گاهی از واژههای “فارنژیت” (Pharyngitis) به معنای التهاب حلق، و “تونسلیت” (Tonsillitis) به معنای التهاب لوزه به صورت جداگانه استفاده میکنند. اما چون این دو ناحیه بسیار نزدیک هستند، عفونت معمولاً هر دو را درگیر میکند و تمایز دقیق آنها دشوار است.
در زبان عامیانه فارسی و انگلیسی، “گلودرد” (Sore Throat) شایعترین نام برای توصیف علائم این بیماری است، هرچند گلودرد در واقع یک نشانه است نه خود بیماری. اصطلاح “آنژین” (Angina) نیز در گذشته بسیار رایج بود و هنوز هم در برخی متون یا توسط افراد مسنتر استفاده میشود (مثلاً آنژین چرکی). واژه آنژین ریشه یونانی دارد و به معنای خفگی یا فشردن است که به حس تنگی گلو اشاره دارد.
نام دیگری که مختص نوع باکتریایی است، “گلودرد استرپتوکوکی” (Strep Throat) است. این نام مستقیماً به عامل بیماری یعنی باکتری استرپتوکوک اشاره دارد و در کشورهای انگلیسیزبان بسیار مصطلح است. در طب سنتی ایران نیز اسامی مانند “خناق” یا “ورم لوزتین” برای توصیف شرایط مشابه به کار میرفته است. شناخت این نامها به بیماران کمک میکند تا درک بهتری از تشخیصهای پزشکی داشته باشند و بدانند که بسیاری از این اصطلاحات به یک طیف بیماری اشاره دارند.
تفاوت فارنگوتانسلیت در مردان و زنان
از نظر فیزیولوژیک و ساختار آناتومیک گلو و لوزهها، تفاوت بنیادینی بین مردان و زنان وجود ندارد که باعث شود یک جنسیت به طور ذاتی مستعدتر به ابتلا باشد. با این حال، مطالعات اپیدمیولوژیک تفاوتهایی را در الگوهای ابتلا و پاسخ ایمنی نشان میدهند. زنان به طور کلی پاسخ ایمنی قویتری نسبت به عفونتها دارند که میتواند باعث شود علائم التهابی (مانند تب و درد) را شدیدتر احساس کنند، اما بدنشان سریعتر ویروس را پاکسازی کند.
یکی از تفاوتهای اصلی مربوط به نقشهای اجتماعی و رفتاری است. مادران و زنانی که بیشتر زمان خود را با کودکان خردسال میگذرانند (چه در خانه و چه در مشاغل آموزشی مانند مهدکودک و دبستان)، بیشتر در معرض ویروسها و باکتریهای منتقل شده از کودکان هستند. از آنجا که فارنگوتانسلیت در کودکان بسیار شایع است، مادران بیشتر از پدران دچار “گلودرد استرپتوکوکی” منتقل شده از فرزند میشوند.
در مقابل، مردان ممکن است به دلیل شرایط شغلی در محیطهای صنعتی، گرد و غبار یا هوای خشک و آلوده، بیشتر دچار فارنژیتهای تحریکی یا غیرعفونی شوند که میتواند زمینهساز عفونت ثانویه باشد. همچنین، برخی مطالعات نشان میدهند که مردان ممکن است کمتر و دیرتر برای درمان گلودرد به پزشک مراجعه کنند که این امر میتواند خطر بروز عوارض پیچیدهتر مانند آبسه پریتونسیلار را در آنها کمی افزایش دهد. در نهایت، اصول درمان و پیشگیری برای هر دو جنس یکسان است و تفاوت معناداری در پروتکلهای درمانی وجود ندارد.
علت ابتلا به فارنگوتانسلیت
علل ابتلا به فارنگوتانسلیت به دو دسته کلی عفونی و غیرعفونی تقسیم میشوند، اما علل عفونی بسیار شایعتر هستند. در میان عوامل عفونی، ویروسها سردمدار هستند. ویروسهای عامل سرماخوردگی (راینوویروس)، آنفولانزا، پاراآنفولانزا، کروناویروسها و آدنوویروسها شایعترین علل هستند. ویروس اپشتین-بار (EBV) که عامل بیماری مونونوکلئوز عفونی است، باعث نوع شدید و طولانیمدتی از فارنگوتانسلیت میشود که با خستگی مفرط همراه است. ویروس هرپس سیمپلکس و سیتومگالوویروس نیز از دیگر عوامل ویروسی هستند.
در دسته باکتریها، مهمترین و نگرانکنندهترین عامل، استرپتوکوک پیوژنز (استرپتوکوک بتا همولیتیک گروه A) است. این باکتری مسئول حدود ۱۵ تا ۳۰ درصد موارد گلودرد در کودکان و ۵ تا ۱۰ درصد در بزرگسالان است. سایر باکتریها مانند نایسریا گونوره (عامل سوزاک)، کلامیدیا و مایکوپلاسما نیز میتوانند باعث عفونت گلو شوند.
علل غیرعفونی شامل آلرژیها (رینیت آلرژیک) است که ترشحات پشت حلق ناشی از آن باعث تحریک و التهاب مزمن گلو میشود. خشکی هوا، بهویژه در فصل زمستان که بخاریها روشن هستند، مخاط گلو را خشک و آسیبپذیر میکند. آلودگی هوا، دود سیگار، مواد شیمیایی صنعتی و رفلاکس اسید معده (GERD) که در آن اسید به گلو برمیگردد و آن را میسوزاند، همگی میتوانند علائمی شبیه به فارنگوتانسلیت ایجاد کنند یا فرد را مستعد عفونت کنند.
درمان دارویی فارنگوتانسلیت
درمان دارویی باید دقیقاً بر اساس تشخیص پزشک انتخاب شود. اگر تشخیص فارنگوتانسلیت باکتریایی (استرپتوکوکی) باشد، آنتیبیوتیک خط اول درمان است. پنیسیلین (تزریقی یا خوراکی) و آموکسیسیلین رایجترین و موثرترین داروها هستند. برای افرادی که به پنیسیلین حساسیت دارند، آنتیبیوتیکهای جایگزین مانند آزیترومایسین، کلاریترومایسین یا کلیندامایسین و سفالوسپورینها تجویز میشوند. بسیار مهم است که بیمار دوزهای دارو را سر ساعت مصرف کند و دوره درمان (معمولاً ۱۰ روز) را کامل کند.
برای فارنگوتانسلیت ویروسی، آنتیبیوتیکها هیچ اثری ندارند و نباید تجویز شوند. در این موارد، درمان دارویی متمرکز بر کنترل علائم است. مسکنها و ضدالتهابهای غیراستروئیدی (NSAIDs) مانند ایبوپروفن، ناپروکسن و استامینوفن برای کاهش درد گلو و پایین آوردن تب استفاده میشوند. استفاده از آسپرین در کودکان و نوجوانان به دلیل خطر سندرم ری ممنوع است.
کورتیکواستروئیدها (مانند دگزامتازون یا پردنیزولون) گاهی در موارد بسیار شدید که تورم لوزهها راه تنفس را تنگ کرده یا درد بسیار شدید است، به صورت تک دوز تجویز میشوند تا التهاب را به سرعت کاهش دهند. اسپریها و دهانشویههای حاوی مواد بیحسکننده موضعی (مانند لیدوکائین یا بنزوکائین) یا ضدعفونیکننده (مانند کلرهگزیدین) نیز میتوانند به تسکین موقت درد سطح مخاط کمک کنند. داروهای ضدسرفه یا خلطآور نیز بسته به علائم همراه ممکن است تجویز شوند.
درمان خانگی فارنگوتانسلیت
درمانهای خانگی نقش بسیار مهمی در تسکین درد و تسریع بهبودی فارنگوتانسلیت دارند و اغلب توسط پزشکان در کنار درمان دارویی توصیه میشوند. یکی از قدیمیترین و موثرترین روشها، غرغره آب نمک گرم است. نمک با خاصیت اسمزی خود، آب اضافی بافتهای متورم را میکشد و التهاب را کم میکند، همچنین محیط را ضدعفونی کرده و ترشحات را رقیق میکند. مخلوط نصف قاشق چایخوری نمک در یک لیوان آب گرم، چندین بار در روز توصیه میشود.
مصرف عسل طبیعی نیز بسیار مفید است. عسل خواص ضدمیکروبی و ترمیمکننده دارد و با ایجاد پوششی روی مخاط گلو، سوزش را کم میکند. ترکیب عسل، آبلیمو و آب ولرم معجونی عالی برای گلودرد است. هیدراتاسیون یا نوشیدن مایعات فراوان کلید بهبودی است؛ آب، چای کمرنگ، دمنوشهای گیاهی (مانند آویشن، بابونه، ختمی و پنیرک) به مرطوب نگه داشتن گلو کمک میکنند.
استفاده از دستگاه بخور سرد یا گرم در اتاق خواب، هوای خشک را مرطوب کرده و از تحریک بیشتر گلو جلوگیری میکند. استراحت دادن به صدا و کمتر صحبت کردن نیز به کاهش التهاب تارهای صوتی کمک میکند. برای برخی افراد، مکیدن تکههای یخ یا بستنی یخی نیز میتواند به دلیل سرمای ایجاد شده، باعث بیحسی موقت و کاهش درد و تورم شود.
رژیم غذایی مناسب برای فارنگوتانسلیت
تغذیه در دوران این بیماری باید به گونهای باشد که بلع آن آسان باشد و گلو را تحریک نکند. غذاهای نرم و پوره شده بهترین گزینهها هستند. سوپ مرغ گرم، پوره سیبزمینی، فرنی، ماست، ژله، تخممرغ آبپز نرم و اسموتیهای میوهای انتخابهای خوبی هستند. سوپ مرغ به دلیل داشتن مواد مغذی و خاصیت ضدالتهابی خفیف، غذای ایدهآل بیماران است.
غذاها و نوشیدنیها نباید خیلی داغ باشند، زیرا مخاط ملتهب را میسوزانند. دمای ولرم یا حتی خنک بهتر تحمل میشود. بستنی (ساده و بدون تکههای شکلات یا آجیل) میتواند به عنوان یک میانوعده تسکیندهنده و پرکالری عمل کند.
باید از مصرف غذاهای سفت، خشک و خراشدهنده مانند نان تست خشک، چیپس، کراکر و بیسکویت پرهیز کرد. همچنین غذاهای اسیدی (مانند آب پرتقال خالص، گوجهفرنگی)، غذاهای بسیار تند و پرادویه و نوشیدنیهای حاوی کافئین زیاد و الکل باید حذف شوند، زیرا باعث سوزش شدید گلو و کمآبی بدن میشوند.
عوارض و خطرات فارنگوتانسلیت
اگرچه اکثر موارد فارنگوتانسلیت بدون مشکل خاصی بهبود مییابند، اما نوع باکتریایی آن (استرپتوکوکی) پتانسیل ایجاد عوارض خطرناکی را دارد. یکی از عوارض فوری، آبسه پریتونسیلار است. در این حالت، عفونت از لوزه عبور کرده و فضایی پر از چرک در پشت لوزه ایجاد میکند که باعث درد شدید یکطرفه، قفل شدن فک (تریسموس) و انحراف زبان کوچک میشود و نیاز به تخلیه اورژانسی دارد.
عوارض دیررس و ایمونولوژیک استرپتوکوک بسیار جدیتر هستند. تب روماتیسمی یکی از این عوارض است که میتواند باعث آسیب دائمی به دریچههای قلب، مفاصل و سیستم عصبی شود. این بیماری معمولاً ۲ تا ۴ هفته پس از گلودرد درمان نشده رخ میدهد. گلومرولونفریت (التهاب کلیه) نیز عارضه دیگری است که میتواند منجر به نارسایی کلیه شود.
مخملک (Scarlet Fever) که با بثورات پوستی و زبان توتفرنگی شکل مشخص میشود، ناشی از سم تولید شده توسط باکتری است. در کودکان، تورم شدید لوزهها میتواند باعث آپنه خواب و اختلال در اکسیژنرسانی شبانه شود. عفونت همچنین میتواند به سینوسها (سینوزیت) یا گوش میانی (اوتیت مدیا) گسترش یابد.
فارنگوتانسلیت در کودکان و در دوران بارداری
کودکان اصلیترین قربانیان این بیماری هستند. سیستم ایمنی تکاملنیافته و حضور در محیطهای جمعی مانند مدرسه باعث شیوع بالای بیماری در سنین ۵ تا ۱۵ سال میشود. در کودکان، علائم ممکن است با تب بسیار بالا، استفراغ و دلدرد همراه باشد. والدین باید مراقب کمآبی بدن کودک باشند، زیرا درد گلو مانع از نوشیدن مایعات میشود. اگر کودک آبریزش دهان دارد و نمیتواند بزاقش را قورت دهد، باید فوراً به اورژانس مراجعه کرد.
در دوران بارداری، سیستم ایمنی مادر تغییر میکند و حساستر میشود. فارنگوتانسلیت در بارداری نیاز به توجه ویژه دارد. تب بالا میتواند برای سلامت جنین خطرناک باشد و باید کنترل شود. درمان با آنتیبیوتیک (در صورت باکتریایی بودن) باید با دقت انجام شود. پنیسیلینها و سفالوسپورینها معمولاً در بارداری ایمن (رده B) هستند، اما تتراسایکلینها ممنوعاند. مادر باردار باید از خوددرمانی پرهیز کرده و حتماً با پزشک مشورت کند. غرغره آب نمک ایمنترین درمان خانگی در این دوران است.
طول درمان فارنگوتانسلیت چقدر است؟
طول دوره بیماری بستگی به عامل آن دارد. در فارنگوتانسلیت ویروسی، علائم معمولاً طی ۳ تا ۵ روز به اوج میرسند و سپس به تدریج کاهش مییابند. بهبودی کامل معمولاً ظرف ۷ تا ۱۰ روز حاصل میشود، هرچند خستگی ممکن است کمی بیشتر طول بکشد. در نوع مونونوکلئوز، تورم و خستگی میتواند هفتهها یا ماهها ادامه یابد.
در فارنگوتانسلیت باکتریایی، اگر درمان آنتیبیوتیک شروع شود، تب و درد معمولاً ظرف ۲۴ تا ۴۸ ساعت به طرز چشمگیری بهبود مییابد. بیمار پس از ۲۴ ساعت مصرف آنتیبیوتیک دیگر ناقل بیماری نیست و میتواند به محل کار یا مدرسه بازگردد. اما بسیار حیاتی است که دوره ۱۰ روزه دارو کامل شود تا از عوارض و بازگشت بیماری جلوگیری شود. بدون درمان، عفونت باکتریایی نیز ممکن است خودبهخود خوب شود، اما خطر عوارض روماتیسمی باقی میماند.
نقش محیطهای بهداشتی و ایزولاسیون
در موارد شدید فارنگوتانسلیت واگیردار یا در محیطهای درمانی که افراد با سیستم ایمنی ضعیف حضور دارند، کنترل محیط فیزیکی برای جلوگیری از شیوع بیماری اهمیت ویژهای دارد. بیمارستانها و کلینیکها باید دارای اتاقهای ایزوله و بخشهای عفونی با استانداردهای بالا باشند. سطوح دیوارها و سقفها در این محیطها باید بدون درز، یکپارچه و مقاوم در برابر شستشو و مواد ضدعفونیکننده قوی باشند تا از تجمع کلونیهای باکتریایی جلوگیری شود.
در طراحی و ساخت این فضاها، انتخاب مصالح مناسب کلیدی است. استفاده از ساندویچ پانل ها در ساخت دیوارهای جداکننده و اتاقهای تمیز (Clean Rooms) بیمارستانی به دلیل داشتن سطوح صاف، آنتیباکتریال و عایق، امکان نظافت سریع و موثر را فراهم میکند و از انتقال ذرات آلوده بین بخشها جلوگیری مینماید. این ایزولاسیون فیزیکی در کنار تهویه مناسب، نقش مهمی در کنترل عفونتهای بیمارستانی ایفا میکند.
جمعبندی
بیماری فارنگوتانسلیت که به التهاب همزمان حلق و لوزهها اطلاق میشود، یکی از علل اصلی گلودرد حاد است که میتواند منشأ ویروسی یا باکتریایی (استرپتوکوکی) داشته باشد. علائم شاخص آن شامل گلودرد شدید، دشواری در بلع، تب و تورم غدد لنفاوی است. تشخیص دقیق نوع بیماری توسط پزشک و با استفاده از تستهای آزمایشگاهی برای جلوگیری از مصرف بیرویه آنتیبیوتیک و پیشگیری از عوارض خطرناکی مانند تب روماتیسمی و آبسه لوزه ضروری است.
در حالی که نوع ویروسی نیازمند درمان حمایتی و استراحت است، نوع باکتریایی باید حتماً با دوره کامل آنتیبیوتیک درمان شود. رعایت بهداشت فردی، شستشوی دستها و توجه به سلامت محیط زندگی از راهکارهای اصلی پیشگیری هستند. مصرف مایعات فراوان، غذاهای نرم و استفاده از درمانهای خانگی مانند آب نمک میتواند به تسکین علائم کمک کند. توجه ویژه به کودکان و زنان باردار و مراجعه به موقع به پزشک، ضامن بهبودی سریع و بدون عارضه خواهد بود.