بیماری شقاق مقعدی (Anal Fissure)
- شقاق مقعدی (Anal Fissure): راهنمای جامع علت، علائم و درمان زخم مقعد
- اسمهای دیگر بیماری و تعاریف پزشکی
- نشانههای بیماری شقاق مقعدی
- نحوه تشخیص بیماری
- علت ابتلا به شقاق مقعدی
- تفاوت بیماری در مردان و زنان
- روشهای درمان (تکنیکهای پزشکی)
- درمان دارویی شقاق
- درمان خانگی و سبک زندگی
- رژیم غذایی مناسب برای شقاق
- پیشگیری از شقاق مقعدی
- عوارض و خطرات شقاق
- شقاق در کودکان و دوران بارداری
- طول درمان شقاق مقعدی
- چرخه معیوب درد و اسپاسم
- تفاوت شقاق و هموروئید
شقاق مقعدی (Anal Fissure): راهنمای جامع علت، علائم و درمان زخم مقعد
شقاق مقعدی یا فیشر آنال، یکی از شایعترین و در عین حال دردناکترین بیماریهای ناحیه نشیمنگاهی است که میتواند افراد را در هر سنی، از نوزادان تا سالمندان، درگیر کند. تصور کنید پوست ظریف و حساس ناحیه مقعد دچار یک بریدگی یا پارگی کوچک شود؛ شاید در ظاهر این زخم کوچک به نظر برسد، اما به دلیل تراکم بالای اعصاب حسی در این ناحیه، درد ناشی از آن میتواند بسیار شدید و ناتوانکننده باشد. بسیاری از بیماران این درد را به احساس عبور خردهشیشه یا تیغ تشبیه میکنند. این بیماری اگرچه معمولاً خطرناک و تهدیدکننده حیات نیست، اما کیفیت زندگی فرد را به شدت تحت تأثیر قرار میدهد و میتواند باعث ترس از اجابت مزاج و در نتیجه بدتر شدن یبوست شود.
درک مکانیسم این بیماری برای درمان آن حیاتی است. شقاق معمولاً در اثر کشش بیش از حد کانال مقعد (مثلاً هنگام دفع مدفوع سفت) ایجاد میشود. این پارگی باعث اسپاسم (گرفتگی) عضله اسفنکتر داخلی مقعد میشود. اسپاسم عضله، خونرسانی به ناحیه زخم را کاهش میدهد و این کاهش خونرسانی باعث میشود زخم دیرتر جوش بخورد یا اصلاً جوش نخورد. این یک چرخه معیوب “درد – اسپاسم – کاهش خونرسانی” است که شقاق را از یک زخم ساده به یک بیماری مزمن تبدیل میکند. در این مقاله جامع، ما به بررسی دقیق تمام ابعاد این بیماری، از روشهای ساده خانگی تا درمانهای پیشرفته پزشکی میپردازیم تا به بیماران کمک کنیم بر این مشکل غلبه کنند.
اسمهای دیگر بیماری و تعاریف پزشکی
در متون پزشکی و در میان عامه مردم، بیماری شقاق مقعدی با نامهای مختلفی شناخته میشود که شناخت آنها میتواند به درک بهتر ماهیت بیماری کمک کند. نام علمی و بینالمللی این بیماری Anal Fissure است. کلمه “Fissure” در زبان انگلیسی به معنای شکاف، ترک یا شیار است که دقیقاً ظاهر زخم را توصیف میکند. در زبان فارسی، واژه “شقاق” معادل عربی همان شکاف یا ترکخوردگی است. بنابراین، وقتی از شقاق یا فیشر صحبت میکنیم، دقیقاً به یک موضوع اشاره داریم. گاهی اوقات در اصطلاحات عامیانه ممکن است به اشتباه از کلمه “بواسیر” برای این بیماری استفاده شود، اما بواسیر (هموروئید) بیماری کاملاً متفاوتی است که مربوط به تورم رگهاست، در حالی که شقاق مربوط به پارگی پوست است.
از نظر پزشکی، شقاقها بر اساس مدت زمان ابتلا به دو دسته اصلی تقسیم میشوند و پزشکان از نامهای خاصی برای هر کدام استفاده میکنند. نوع اول “شقاق حاد” (Acute Anal Fissure) است. این نوع شقاق شبیه به یک بریدگی تازه با کاغذ است و معمولاً کمتر از ۶ تا ۸ هفته از ایجاد آن میگذرد. لبههای زخم در نوع حاد تمیز و تازه هستند. نوع دوم “شقاق مزمن” (Chronic Anal Fissure) نام دارد. اگر زخم بیش از ۸ هفته طول بکشد و بهبود نیابد، مزمن میشود. در این حالت، زخم عمیقتر شده و لبههای آن برجسته و ضخیم میشوند. گاهی اوقات در انتهای زخم مزمن، یک زائده پوستی تشکیل میشود که به آن “تگ پوستی” یا “Sentinel Pile” (توده نگهبان) میگویند. وجود این زائده نشاندهنده مزمن بودن بیماری است.
همچنین اصطلاح دیگری به نام “اولسر آنال” (Anal Ulcer) وجود دارد که گاهی به جای شقاق به کار میرود، به خصوص اگر زخم پهن و عمیق شده باشد. پزشکان همچنین شقاقها را بر اساس محل قرارگیری آنها نامگذاری میکنند. شقاقهای “پوسترایور” (خلفی) که در خط میانی پشت مقعد قرار دارند شایعترین نوع هستند (حدود ۹۰ درصد موارد). شقاقهای “قدامی” (Anterior) در خط میانی جلوی مقعد قرار دارند و در زنان شایعترند. اگر شقاق در نواحی غیر از خط وسط (چپ یا راست) باشد، به آن شقاق “لترال” میگویند که میتواند نشانه بیماریهای زمینهای دیگری مانند کرون یا ایدز باشد و پزشک را به بررسیهای بیشتر وامیدارد. دانستن این اصطلاحات به بیمار کمک میکند تا گزارشهای پزشکی و توضیحات پزشک را بهتر درک کند.
نشانههای بیماری شقاق مقعدی
علائم شقاق مقعدی معمولاً بسیار واضح و مشخص هستند و اغلب بیماران با شرح حال دقیق میتوانند پزشک را به سمت تشخیص صحیح هدایت کنند. بارزترین و مهمترین نشانه، درد شدید در ناحیه مقعد است. این درد ویژگیهای خاصی دارد؛ معمولاً دقیقاً همزمان با شروع اجابت مزاج آغاز میشود و بیمار احساسی شبیه به پاره شدن پوست یا عبور تیغ و خردهشیشه را تجربه میکند. پس از اتمام دفع، درد ممکن است برای دقایقی فروکش کند، اما سپس یک درد مبهم، سوزشی و ضرباندار شروع میشود که میتواند چندین ساعت (گاهی ۴ تا ۶ ساعت) ادامه یابد. این درد ثانویه ناشی از اسپاسم شدید عضله اسفنکتر داخلی است که در واکنش به زخم منقبض شده است. شدت درد گاهی به حدی است که بیمار از رفتن به دستشویی وحشت دارد و سعی میکند مدفوع خود را نگه دارد که خود باعث بدتر شدن یبوست میشود.
نشانه مهم دیگر، خونریزی است. خونریزی در شقاق معمولاً به صورت خون روشن و تازه (قرمز روشن) دیده میشود. برخلاف بواسیر که ممکن است خونریزی قطرهچکانی داخل توالت داشته باشد، در شقاق معمولاً خون به صورت رگههایی روی سطح مدفوع یا روی دستمال توالت دیده میشود. خون با مدفوع مخلوط نیست و جدا از آن است. حجم خونریزی معمولاً کم است، اما دیدن خون همیشه برای بیمار نگرانکننده است. رنگ روشن خون نشان میدهد که منبع خونریزی در انتهای دستگاه گوارش و نزدیک به خروجی است.
خارش و سوزش ناحیه مقعد نیز از علائم شایع است. ترشحات ملایم از زخم میتواند باعث مرطوب شدن ناحیه و تحریک پوست اطراف شود که منجر به خارش (Pruritus Ani) میگردد. در موارد مزمن، بیماران ممکن است وجود یک برجستگی یا گوشت اضافه کوچک را در لبه مقعد حس کنند. این همان “تگ پوستی” یا زائده نگهبان است که در انتهای زخم تشکیل شده است. گاهی اوقات این زائده با بواسیر اشتباه گرفته میشود. در برخی موارد، ادرار کردن نیز ممکن است دشوار شود یا با سوزش همراه باشد که ناشی از انتشار درد و اسپاسم عضلات کف لگن به مجاری ادراری است. بیمارانی که شقاق مزمن دارند، ممکن است دورههایی از بهبودی و عود مجدد علائم را تجربه کنند.
نحوه تشخیص بیماری
تشخیص شقاق مقعدی معمولاً با گرفتن یک شرح حال دقیق و معاینه فیزیکی ساده امکانپذیر است و اغلب نیازی به آزمایشهای پیچیده یا بیهوشی نیست. پزشک ابتدا در مورد نوع درد، زمان شروع آن، وجود خونریزی و سابقه یبوست یا اسهال از بیمار سوال میکند. توصیف درد به عنوان “تیز و برنده هنگام دفع” و “سوزشی طولانی بعد از دفع” کلید تشخیص است.
در مرحله بعد، معاینه فیزیکی انجام میشود. برای این کار، پزشک با ملایمت باسنها را از هم جدا میکند تا ناحیه مقعد را مشاهده کند. در اکثر موارد، شقاق به صورت یک خط یا شکاف طولی در پوست کانال مقعد (آنودرم) دیده میشود. در شقاق حاد، این شکاف شبیه به یک بریدگی تازه است، اما در شقاق مزمن، ممکن است فیبرهای سفید رنگ عضله اسفنکتر داخلی در عمق زخم دیده شوند و لبههای زخم برجسته باشند. همچنین وجود زائده پوستی (Sentinel Pile) در انتهای زخم، نشانه مزمن بودن آن است.
نکته بسیار مهم در تشخیص شقاق این است که معمولاً معاینه انگشتی (DRE) یا وارد کردن ابزار تشخیصی مانند آنوسکوپ در مرحله اول که بیمار درد شدید دارد، انجام نمیشود یا با احتیاط بسیار زیاد و استفاده از بیحسکننده موضعی انجام میشود. زیرا اسپاسم عضله و درد زخم به قدری زیاد است که معاینه داخلی برای بیمار غیرقابل تحمل خواهد بود. پزشک معمولاً معاینه کامل روده را به زمانی موکول میکند که زخم کمی بهبود یافته باشد. با این حال، اگر خونریزی وجود داشته باشد و شک به سایر بیماریها (مانند سرطان یا بیماریهای التهابی روده) وجود داشته باشد، یا اگر شقاق درمان نشود، ممکن است سیگموئیدوسکوپی یا کولونوسکوپی تجویز شود تا سلامت روده بزرگ بررسی گردد. این کار به خصوص برای افراد بالای ۵۰ سال یا کسانی که سابقه خانوادگی سرطان روده دارند، ضروری است.
علت ابتلا به شقاق مقعدی
علت اصلی ایجاد شقاق مقعدی، وارد شدن تروما یا ضربه به کانال مقعد است که باعث کشیدگی پوست بیش از حد توان ارتجاعی آن میشود. شایعترین عامل این تروما، یبوست و دفع مدفوع سفت، خشک و حجیم است. وقتی مدفوع سفت با فشار از کانال مقعد عبور میکند، میتواند پوشش ظریف این ناحیه (آنودرم) را پاره کند. برعکس این حالت نیز صادق است؛ یعنی اسهال مزمن و مکرر نیز میتواند باعث ایجاد شقاق شود. اسهال باعث التهاب و سوختگی پوست ناحیه شده و دفعهای انفجاری فشار زیادی به بافت وارد میکنند.
یکی دیگر از علل شایع، افزایش تونوس یا فشار عضله اسفنکتر داخلی مقعد است. برخی افراد به طور طبیعی دارای عضلات مقعدی سفتتر و پرفشارتری هستند (High resting anal pressure). این فشار بالا باعث کاهش خونرسانی به پوست پوشاننده مقعد میشود (ایسکمی). پوست کمخون، ضعیف و شکننده است و با کوچکترین فشاری پاره میشود. همچنین پس از ایجاد پارگی، همین فشار بالا مانع از رسیدن خون کافی برای ترمیم زخم میشود و شقاق را مزمن میکند.
زایمان طبیعی نیز یکی از علل مهم شقاق در زنان است. فشار شدید سر نوزاد به ناحیه پرینه و مقعد میتواند باعث پارگی پوست شود. علاوه بر عوامل مکانیکی، برخی بیماریهای زمینهای نیز میتوانند علت شقاق باشند. بیماری کرون (Crohn’s disease) که یک بیماری التهابی روده است، میتواند باعث ایجاد زخمهای عمیق و متعدد در ناحیه مقعد شود. بیماریهای مقاربتی (مانند سیفلیس یا تبخال تناسلی)، سرطان مقعد، سل و لوسمی نیز از علل نادرتر هستند. اگر شقاق در محلهای غیرمعمول (غیر از خط وسط جلو یا عقب) ایجاد شود یا با درمانهای معمول بهبود نیابد، پزشک حتماً به این علل زمینهای شک میکند. خاراندن شدید ناحیه مقعد و استفاده نادرست از تنقیهکنندهها نیز میتواند باعث آسیب فیزیکی و شقاق شود.
تفاوت بیماری در مردان و زنان
اگرچه مکانیسم کلی ایجاد شقاق در مردان و زنان یکسان است، اما تفاوتهای آناتومیک و فیزیولوژیک باعث ایجاد تفاوتهایی در شیوع و محل بروز زخم میشود. به طور کلی، شقاق مقعدی در هر دو جنس شایع است، اما برخی مطالعات نشان میدهند که شیوع آن در سنین جوانی و میانسالی در زنان کمی بیشتر است. مهمترین تفاوت در محل قرارگیری شقاق است.
در مردان، بیش از ۹۵ تا ۹۹ درصد شقاقها در خط وسط پشتی (Posterior midline) رخ میدهند. دلیل این امر شکل بیضیگونه عضله اسفنکتر است که در قسمت پشتی حمایت کمتری دارد و خونرسانی در آن ناحیه ضعیفتر است. در زنان نیز شایعترین محل، خط وسط پشتی است (حدود ۹۰ درصد)، اما حدود ۱۰ درصد از شقاقهای زنان در خط وسط جلویی (Anterior midline) ایجاد میشود. علت این امر آناتومی خاص کف لگن زنان است؛ ناحیه جلوی مقعد در زنان حمایت عضلانی کمتری دارد زیرا به واژن نزدیک است و دیواره جداکننده رکتوم و واژن نازک است.
بارداری و زایمان عامل کلیدی دیگری است که زنان را بیشتر در معرض خطر قرار میدهد. فشار جنین در دوران بارداری باعث احتقان وریدی و یبوست میشود. در حین زایمان طبیعی، کشش شدید ناحیه پرینه میتواند منجر به شقاقهای قدامی (جلویی) شود که گاهی بسیار دردناک هستند و ترمیم آنها دشوارتر است. همچنین زنان پس از زایمان ممکن است به دلیل درد بخیهها یا ترس، از دفع مدفوع خودداری کنند که باعث یبوست و ایجاد یا تشدید شقاق میشود. در مردان، بلند کردن اجسام سنگین و فعالیتهای فیزیکی شدید که فشار داخل شکم را بالا میبرند، در کنار یبوست، از عوامل اصلی محسوب میشوند.
روشهای درمان (تکنیکهای پزشکی)
درمان شقاق مقعدی طیف وسیعی دارد که از روشهای محافظهکارانه تا جراحی را شامل میشود. هدف تمام روشهای درمانی، شکستن چرخه “درد و اسپاسم” و بهبود خونرسانی به ناحیه است تا بدن بتواند زخم را ترمیم کند. در مرحله اول، برای شقاقهای حاد، درمانهای غیرتهاجمی (دارویی و خانگی) تا ۹۰ درصد موفقیتآمیز هستند. اما اگر شقاق مزمن شود و به فیبروز تبدیل گردد، ممکن است نیاز به مداخله جدیتر باشد.
یکی از روشهای نیمهتهاجمی موثر، تزریق بوتاکس (سم بوتولینوم) است. بوتاکس به داخل عضله اسفنکتر داخلی تزریق میشود و باعث فلج موقت (حدود ۳ ماهه) این عضله میگردد. با فلج شدن عضله، اسپاسم برطرف شده و خونرسانی به زخم افزایش مییابد. این روش سرپایی است و عوارض کمی دارد، اما ممکن است باعث بیاختیاری موقت و خفیف گاز شود و در برخی موارد نیاز به تکرار دارد.
استاندارد طلایی جراحی برای شقاق مزمن، عمل اسفنکتروتومی داخلی جانبی (Lateral Internal Sphincterotomy – LIS) است. در این عمل، جراح قسمت کوچکی از عضله اسفنکتر داخلی را برش میدهد تا فشار و تونوس عضله به طور دائمی کاهش یابد. این کاهش فشار اجازه میدهد خون به زخم برسد و آن را ترمیم کند. موفقیت این عمل بسیار بالا (بیش از ۹۵ درصد) است. با این حال، ریسک کمی برای بیاختیاری گاز یا مدفوع (کمتر از چند درصد) وجود دارد که معمولاً موقتی است. روش دیگر، “فیشرکتومی” است که در آن بافت زخم و لبههای سخت شده آن برداشته میشود تا زخم تازه شود و دوباره جوش بخورد؛ این روش معمولاً همراه با تزریق بوتاکس انجام میشود تا به عضلات اسفنکتر آسیبی نرسد. استفاده از لیزر نیز امروزه رایج شده است که همان برش یا برداشتن بافت را با اشعه لیزر انجام میدهد و مزیت آن خونریزی کمتر و درد پس از عمل کمتر است.
درمان دارویی شقاق
درمان دارویی خط اول درمان برای شقاقهای حاد و بسیاری از شقاقهای مزمن است. داروهای مورد استفاده عمدتاً به صورت پماد یا کرم موضعی هستند و هدفشان دو چیز است: کاهش درد و شل کردن عضله اسفنکتر. برای کاهش درد، از پمادهای بیحسکننده مانند لیدوکائین یا زایلوکائین استفاده میشود. این پمادها باید قبل از اجابت مزاج استفاده شوند تا درد دفع را کم کنند.
برای شل کردن عضله و درمان اصلی، دو دسته دارو وجود دارد. دسته اول، پمادهای حاوی نیتروگلیسیرین (GTN) یا گلیسریل ترینیترات هستند. نیتروگلیسیرین یک گشادکننده عروق قوی است که با جذب از طریق پوست مقعد، باعث شل شدن عضله اسفنکتر و افزایش جریان خون میشود. مهمترین عارضه جانبی این پماد، سردرد شدید است که به دلیل جذب سیستمیک دارو و گشاد شدن رگهای مغز رخ میدهد. بیماران باید دارو را دقیقا روی لبه مقعد بمالند و از وارد کردن زیاد آن به داخل پرهیز کنند و هنگام استفاده دستکش بپوشند یا دستها را سریع بشویند.
دسته دوم، پمادهای مسدودکننده کانال کلسیم (Calcium Channel Blockers) مانند دیلتیازم (Diltiazem) یا نیفدیپین هستند. این داروها نیز باعث شل شدن عضله اسفنکتر میشوند اما عارضه سردرد در آنها بسیار کمتر از نیتروگلیسیرین است و به همین دلیل امروزه بیشتر ترجیح داده میشوند. معمولاً یک دوره درمانی ۶ تا ۸ هفتهای با این پمادها تجویز میشود. علاوه بر پمادها، استفاده از نرمکنندههای مدفوع (Stool Softeners) یا ملینهای اسموتیک (مانند شربت لاکتولوز یا پودر پلیاتیلن گلیکول) برای جلوگیری از یبوست و کاهش فشار بر زخم ضروری است. آنتیبیوتیکها معمولاً برای شقاق تجویز نمیشوند مگر اینکه عفونت واضحی (مانند آبسه) وجود داشته باشد.
درمان خانگی و سبک زندگی
درمانهای خانگی برای شقاق مقعدی بسیار موثر هستند و حتی اگر بیمار تحت درمان دارویی یا جراحی باشد، باید این روشها را ادامه دهد. مهمترین و موثرترین روش خانگی، حمام سیتز (Sitz bath) یا نشیمن در آب گرم است. آب گرم به طور معجزهآسایی باعث شل شدن اسپاسم عضله اسفنکتر و تسکین فوری درد میشود. توصیه میشود بیمار روزانه ۲ تا ۳ بار و هر بار به مدت ۱۵ تا ۲۰ دقیقه در لگنی حاوی آب گرم (نه داغ) بنشیند. این کار جریان خون ناحیه را نیز بهبود میبخشد. نیازی به افزودن بتادین یا مواد ضدعفونیکننده قوی نیست، زیرا ممکن است باعث خشکی پوست و تاخیر در ترمیم زخم شوند.
رعایت بهداشت ناحیه مقعد بسیار مهم است، اما نباید وسواسی باشد. استفاده از دستمال توالتهای زبر و معطر یا دستمال مرطوبهای حاوی الکل میتواند زخم را تحریک کند. بهترین روش تمیز کردن، شستشو با آب ولرم و خشک کردن با ضربات ملایم حوله نخی یا باد سشوار (با درجه ملایم) است. از صابونهای قوی نباید استفاده کرد.
استفاده از وازلین یا روغنهای طبیعی مانند روغن نارگیل یا زیتون قبل از دفع مدفوع میتواند به عنوان روانکننده عمل کرده و عبور مدفوع را تسهیل کند. همچنین اصلاح عادتهای توالت رفتن ضروری است؛ از زور زدن و نشستن طولانیمدت در توالت (مثلاً برای خواندن مجله یا کار با گوشی) باید پرهیز کرد، زیرا این کار باعث تجمع خون در ناحیه و افزایش فشار میشود. هرگز احساس دفع را نادیده نگیرید و آن را به تعویق نیندازید، زیرا مدفوع در روده میماند، آب خود را از دست میدهد و سفتتر میشود.
رژیم غذایی مناسب برای شقاق
تغذیه نقش “داروی اصلی” را در درمان و پیشگیری از شقاق ایفا میکند. هدف از رژیم غذایی، تولید مدفوعی نرم، حجیم و با دفع آسان است تا زخم فرصت ترمیم پیدا کند. کلید طلایی این رژیم، مصرف فیبر و آب است. فیبرهای نامحلول (موجود در سبوس گندم، پوست میوهها و سبزیجات) حجم مدفوع را زیاد میکنند و فیبرهای محلول (موجود در جو دوسر، حبوبات و مغز میوهها) آب را جذب کرده و مدفوع را ژلهای و نرم میکنند. میزان توصیه شده فیبر، ۲۵ تا ۳۵ گرم در روز است.
منابع عالی فیبر شامل آلو خشک، انجیر، کیوی، گلابی، سیب، حبوبات (عدس و لوبیا)، کلم بروکلی و نانهای سبوسدار (مانند سنگک) هستند. اما فیبر بدون آب میتواند باعث بدتر شدن یبوست شود. بنابراین نوشیدن حداقل ۸ تا ۱۰ لیوان آب در روز الزامی است.
بیماران باید از مصرف غذاهایی که باعث یبوست میشوند پرهیز کنند؛ مانند برنج سفید، نان سفید، موز کال، چای غلیظ و فستفودها. همچنین غذاهای محرک و تند مانند فلفل قرمز، کاری تند و ادویههای تند باید از رژیم حذف شوند، زیرا این مواد در مسیر گوارش هضم نمیشوند و هنگام عبور از زخم مقعد باعث سوزش شدید شیمیایی میشوند. کافئین و الکل نیز به دلیل خاصیت ادرارآوری میتوانند باعث کمآبی بدن و سفت شدن مدفوع شوند و بهتر است محدود گردند.
پیشگیری از شقاق مقعدی
پیشگیری از شقاق مقعدی به معنای پیشگیری از یبوست و حفظ سلامت بافتهای ناحیه نشیمنگاه است. سادهترین راه پیشگیری، نوشیدن آب کافی و مصرف فیبر در رژیم غذایی روزانه است. ورزش منظم، به ویژه پیادهروی، حرکات روده را تحریک کرده و از تنبلی روده جلوگیری میکند.
یکی از نکات مهم پیشگیری، توجه به سیگنالهای بدن است. به محض احساس نیاز به اجابت مزاج، باید به دستشویی رفت. به تأخیر انداختن دفع باعث میشود روده بزرگ آب مدفوع را بازجذب کند و مدفوع سفت و سنگمانند شود که عبور آن عامل اصلی پارگی است. در کودکان، باید آموزش داد که از نگه داشتن مدفوع به دلیل بازی یا خجالت خودداری کنند.
تعویض مرتب پوشک در نوزادان برای جلوگیری از سوختگی و التهاب پوست ناحیه مقعد نیز مهم است. برای بزرگسالان، پرهیز از بلند کردن اجسام بسیار سنگین بدون آمادگی جسمانی (که باعث فشار ناگهانی به کف لگن میشود) توصیه میگردد. همچنین درمان سریع اسهال نیز به اندازه درمان یبوست در پیشگیری از شقاق اهمیت دارد.
عوارض و خطرات شقاق
اگر شقاق مقعدی درمان نشود، اولین و مهمترین عارضه آن مزمن شدن زخم است. شقاق مزمن با لبههای سفت و فیبروزه، به درمانهای دارویی پاسخ نمیدهد و بیمار را نیازمند جراحی میکند. درد مزمن میتواند باعث ترس از غذا خوردن و کاهش وزن ناسالم شود. همچنین درد مداوم میتواند منجر به مشکلات روحی مانند افسردگی، اضطراب و انزوای اجتماعی شود.
یکی دیگر از عوارض احتمالی، تشکیل فیستول مقعدی است. گاهی اوقات عفونت از طریق زخم شقاق به غدد داخلی مقعد نفوذ کرده و باعث ایجاد آبسه (دمل) میشود. اگر این آبسه سر باز کند، مجرایی بین روده و پوست ایجاد میشود که فیستول نام دارد و درمان آن پیچیده است. تگهای پوستی یا گوشتهای اضافه که در اثر شقاق مزمن ایجاد میشوند نیز میتوانند باعث مشکلات بهداشتی و دشواری در تمیز کردن ناحیه شوند. در موارد نادر، تنگی مقعد (Anal Stenosis) در اثر اسپاسم طولانیمدت و فیبروز بافت رخ میدهد که قطر کانال مقعد را کم کرده و دفع را دشوارتر میکند.
شقاق در کودکان و دوران بارداری
در کودکان و نوزادان، شقاق شایعترین علت خونریزی روشن از مقعد است. علت اصلی آن معمولاً شروع غذاهای جامد (که باعث یبوست میشود) یا امتناع کودک از دفع مدفوع (به دلیل درد یا لجبازی) است. این باعث ایجاد یک سیکل معیوب میشود: مدفوع سفت باعث درد میشود، کودک مدفوع را نگه میدارد، مدفوع سفتتر میشود و درد بیشتر میگردد. درمان در کودکان تقریباً همیشه غیرجراحی است و شامل استفاده از ملینهای ملایم (مثل پلیاتیلن گلیکول)، پمادهای محافظ و اصلاح رژیم غذایی است.
در دوران بارداری، یبوست ناشی از تغییرات هورمونی و فشار رحم، شانس ابتلا به شقاق را بالا میبرد. درمان در بارداری با محدودیتهایی روبروست؛ بسیاری از جراحیها و داروها ممنوع هستند. خط اول درمان، افزایش مایعات و فیبر و استفاده از حمام سیتز (با آب ولرم) است. پمادهای نیتروگلیسیرین و دیلتیازم باید با احتیاط و تجویز پزشک مصرف شوند. پس از زایمان، شقاقهای ناشی از فشار زایمان معمولاً با مراقبتهای حمایتی بهبود مییابند، اما اگر مزمن شوند نیاز به درمان جدیتری دارند. مادران شیرده باید مایعات بسیار زیادی مصرف کنند تا هم شیر کافی داشته باشند و هم دچار یبوست نشوند.
طول درمان شقاق مقعدی
طول درمان شقاق بستگی به حاد یا مزمن بودن آن دارد. شقاق حاد (تازه) معمولاً پاسخ بسیار خوبی به درمانهای خانگی و دارویی میدهد. با رعایت رژیم غذایی و استفاده از پمادها، علائم معمولاً طی چند روز کاهش مییابد و زخم ظرف ۴ تا ۶ هفته به طور کامل بهبود مییابد. اگر در این مدت بهبودی حاصل نشد، شقاق وارد فاز مزمن میشود.
در شقاق مزمن، درمان دارویی (مانند دیلتیازم یا نیتروگلیسیرین) ممکن است ۶ تا ۸ هفته زمان ببرد تا اثر کند و شانس موفقیت آن حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد است. اگر کار به جراحی (اسفنکتروتومی) بکشد، درد ناشی از شقاق معمولاً بلافاصله پس از عمل از بین میرود (زیرا اسپاسم برطرف شده است). زخم جراحی و زخم شقاق نیز معمولاً طی ۲ تا ۴ هفته پس از عمل کاملاً ترمیم میشوند. با این حال، حتی پس از بهبودی کامل، اگر بیمار دوباره دچار یبوست شدید شود، احتمال عود شقاق (در همان محل یا محل جدید) وجود دارد؛ بنابراین رعایت رژیم غذایی باید مادامالعمر باشد.
چرخه معیوب درد و اسپاسم
یکی از مفاهیم کلیدی در درک شقاق، “چرخه ایسکمی” است. عضله اسفنکتر داخلی مقعد همیشه در حالت انقباض ملایم است تا از خروج ناخواسته گاز و مدفوع جلوگیری کند. وقتی شقاق ایجاد میشود، این عضله دچار اسپاسم شدید (گرفتگی) میشود. خونرسانی به پوست پوشاننده مقعد از طریق عروق ریزی انجام میشود که از میان این عضله عبور میکنند. وقتی عضله اسپاسم میکند، این عروق فشرده شده و جریان خون قطع میشود. بدون خون و اکسیژن، زخم نمیتواند ترمیم شود. عدم ترمیم زخم باعث درد بیشتر میشود و درد بیشتر باعث اسپاسم بیشتر میگردد. تمام درمانهای مدرن (بوتاکس، نیتروگلیسیرین، جراحی) هدفشان قطع کردن این اسپاسم است تا خون دوباره به بافت برسد. این تفاوت اصلی شقاق با سایر زخمهای بدن است.
تفاوت شقاق و هموروئید
بسیاری از بیماران این دو را با هم اشتباه میگیرند. تفاوت اصلی در ماهیت درد است. شقاق معمولاً بسیار دردناک است (درد تیز هنگام دفع)، در حالی که هموروئید داخلی معمولاً بدون درد است و فقط خونریزی دارد (مگر اینکه ترومبوزه شود). هموروئید یک توده متورم عروقی است (مثل واریس)، اما شقاق یک زخم و پارگی است. در معاینه، هموروئید به صورت یک برجستگی نرم آبی یا قرمز دیده میشود، اما شقاق یک خط برشخوردگی است. درمان هموروئید بر کوچک کردن عروق متمرکز است، اما درمان شقاق بر شل کردن عضله. تشخیص افتراقی صحیح برای انتخاب درمان مناسب حیاتی است.
جمعبندی
شقاق مقعدی یا فیشر، زخمی دردناک در دیواره مقعد است که عمدتاً ناشی از یبوست و عبور مدفوع سخت، یا اسپاسم عضله اسفنکتر است. نشانههای بیماری شامل درد تیز و برنده هنگام دفع و خونریزی روشن است. نحوه تشخیص با معاینه بالینی ساده انجام میشود. اساس روشهای درمان شکستن چرخه اسپاسم است؛ چه با داروهایی مثل دیلتیازم، چه با بوتاکس و چه با جراحی اسفنکتروتومی.
اگرچه تفاوت بیماری در مردان و زنان در محل بروز زخم وجود دارد، اما اصول پیشگیری و رژیم غذایی مناسب (سرشار از فیبر و آب) برای همه یکسان است. درمان خانگی با حمام سیتز (آب گرم) نقش معجزهآسایی در تسکین درد دارد. با درک عوارض و خطرات مزمن شدن زخم، بیماران باید در مراحل اولیه (حاد) اقدام به درمان کنند تا با یک دوره کوتاه طول درمان، سلامتی کامل خود را بازیابند.